Hac

WikiShia sitesinden
Şuraya atla: kullan, ara
İslam
Allah (1).png

Hac (Arapça: الحج), İslam dininin erkanından sayılan ve dinin en büyük göstergelerinden olan siyasi-ibadi bir ameldir. İslami öğretilere göre her bireyin gerekli şartlara sahip olduğu takdirde, ömrü boyunca en az bir defa hac farizasını yerine getirmesi farzdır. Akıl, ergenlik, özgürlük ve gerekli kudrete sahip olmak haccın farz olan şartlarındandır. Farz olan hac kiran, ifrad ve temettü olmak üzere üçe ayrılır ki meşhur görüşe göre Şevval, Zilkade ve Zilhicce aylarında yerine getirilir. Bir hacı ihrama girdiği andan itibaren, bazı şeyler kendisine haram olur. Hac ibadeti ihram, Arafat’ta ve Meş’er'de beklemek, Mina’ya gitmek, Şeytan taşlamak, Sefa ve Merve arasında sa’y etmek, nisa tavafı ve namazı, ziyaret tavafı ve tavaf namazından oluşur.

Haccın Lügat ve Terim Manası

Füru-u Din

Namaz

Farz: Günlük Namazlar • Cuma Namazı • Bayram Namazı • Ayat Namazı • Meyyit Namazı

Müstahap: Gece Namazı • Gufeyle Namazı • Cafer-i Tayyar Namazı • Cemaat Namazı • Zilhicce Ayı Namazı • İmam Mehdi’nin Namazı • Şükür Namazı • Nafile Namazlar


Diğer İbadetler
Oruç • Humus • Zekât • Hac • Cihad • Emr-i Bi'l Ma'rûf Ve Nehy-i Anil Münker • Tevella • Teberra • Fitre Zekatı


Taharet Hükümleri


Abdest • Gusül • Meyyit Guslü • Müstahap Gusüller • Teyemmüm • Necaset • Mutahhirat • Cebire • İstibra


Medeni Hükümler
Vekalet • Vasiyet • Zemanet • Kefalet • İrs


Aile Hükümleri
Evlilik • Muta Nikâhı • Çok Eşlilik • Mehir • Emzirmek • Cinsel İlişki • İstimta • Nüşuz • Boşanma • Cenabet


Yasama Hükümleri
Kazavet • Diyat • Hudud • Kısas


İktisadi Hükümler
Alış Veriş (Bey') • İcare • Borç • Faiz • İstitaet


Diğer Hükümler
Sadaka • Adak • Taklid • Yiyecek ve İçecekler • Vakıf


İlgili Konular
Bulüğ • Fıkıh • Fetva • Ameli Hükümler • Tavzihu'l Mesail
Vacip • Haram • Müstahab • Mubah • Mekruh

Arapça bir kelime olan حَجّ veya حِجّ için delil, delil sunmak ve önemli bir işi kastetmek manaları zikredilmiştir.[1] İslami kaynak ve metinlerde, özellikle fıkhi kaynaklarda hacdan kasıt belli günlerde bazı amel ve ibadetleri yerine getirmek için Allah’ın evine doğru yola düşmektir. Bazı fakihlerin tabirlerine göre hac, fıkıh literatüründe Mekke’de her biri özel bir mekanda yapılan amellerin tamamıdır.[2] Hac ayininin ibadet yönünden yapılan işlerin tamamına Hac menasiki (ayini) denir.[3] Menasik kelimesi (Arapçada Mensek kelimesinin çoğuludur), ibadet zamanı veya mekanı, ibadet etmek ve kesim yeri manasını taşır. Bu kelimenin manası genişlemiş ve Mekke’de, bir hacının yerine getirdiği amellerin tamamına delalet eden bir mana kazanmıştır.[4]

Kuran’da Hac

  • Kuran’da, hac hakkında birçok ayet vardır ve hac, kudret sahibi kimselere bir teklif[5], büyük nişane ve tazim etmeye layık[6] sayılmıştır.
  • Hac suresinin 27. Ayetine göre, Hz. İbrahim (a.s), hac hükümlerini halka anlatmakla görevlendirilmiştir. Kuranı Kerim haccı, belli bir zamanı olan bir ibadet olarak tanıtmıştır. Hilalin görülmesi ise yeni bir ayın girişine ve hac mevsiminin ulaştığına dair bir göstergedir.[7]
  • Kuran’da ayrıca, haccın yerine getirilmesi gereken aylar belirtilmiştir.[8] Bu esasa göre bir cahiliyet geleneği olan haram ayların değiştirilmesi ve hac ayininin öne alınması veya geriye atılması yasaklanmıştır.[9]
  • Başka birçok ayette haccın ayininin fıkhi ve ahlaki hükümleri açıklanmıştır. Örneğin temettü haccının Mekke ve Harem ahalisi olmayan kimseler için koyulması[10], belirtilen adaba uygun olarak Meş’erul-Haram ve Arafat’ta beklemek[11], kurban kesmek ile ilgili hükümler[12], hac ayini boyunca avlanma hükümleri[13], Allah’ın evini tavafın farz oluşu[14], Sefa ve Merve arasında sa’y etme[15], kurban kesmeden önce saçı kazıtmanın caiz olmaması[16], hac esnasında ticaret ve kazancın caiz olması[17], ve ayrıca insanın eşiyle kavga etmesi veya yakınlaşması[18], hac amelleri esnasında hoş görülmeyen bazı cahiliyet sünnetleri ile muhalefet etme[19] gibi bazı işler de hac merasimi boyunca yasaklanan veya çirkin amellerdendir.

Hadislerde Hac

Hac’da Kâbe Tavafı
  • Rivayetlerde, hac, oruç ve cihattan ve hatta namaz dışında bütün ibadetlerden üstün sayılmıştır.[20] Hac ayininde insan için sayısız fayda ve esrar gizlidir. İmam Sadık’tan (a.s) rivayet edilen bir hadiste, İmam şöyle buyuruyor: “Hacı Allah’ın misafiridir. İsterse Ona ihsanda bulunur, isterse Ona icabet eder. Eğer hacı, Onun katında birinden şefaat dilerse kabul eder ve hacı istemeyi bıraksa da Allah ihsanda bulunmaya devam eder.”[21] İmam Sadık’tan (a.s) nakledilen başka bir hadiste ise şöyle buyuruyor: “Hacılar, Mina’da beklemeye koyulduklarında Allah tarafından bir nida gelir: Eğer benim hoşnutluğumu istiyorsanız bilin ki ben, razı oldum.”[22]
  • Hadislerde, hac İslam dininin erkanından[23] ve işlerin en üstünü ve farizaların en değerlisi sayılmıştır.[24]
  • İmam Ali (a.s) haccı, güçsüzlerin cihadı olarak adlandırmış[25] ve kendi vasiyetinde haccın en küçük getirisinin günahların bağışlanması olduğunu buyurmuşlardır.[26]
  • Hadislerde farz olan haccı eda etmemek veya geciktirmek şiddetle kınanmış ve dünyevi ve uhrevi olumsuz netice ve sonuçlar doğuracağı beyan edilmiştir.[27]
  • Hadislerde hacca o kadar önem verilmiştir ki Müslümanların idarecilerine, hac farizasını yerine getirmeyenleri buna zorlamaları ve ihtiyaç olduğunda yolculuk masraflarının beyt’ül maldan karşılamaları farz kılınmıştır.[28]

Hac Kanununun Hikmeti

  • Hac hükmünün hikmetine dair birçok hadis rivayet edilmiştir. İmam Ali (a.s) farklı yerlerde Müslümanların Allah’ın azamet ve izzeti karşısında tevazu etmesi, kibiri terk etmek, zorluklara katlanma hususunda büyük bir imtihan, Müslümanların birbirlerine yakınlaşması, Allah’a ve ilahi rahmete yakınlaştıran sebeplerin oluşması gibi bazı hikmetleri zikretmiştir.[29]
  • Hz. Fatıma (s.a) haccı, dini sağlamlaştıran bir etken saymıştır.[30]
  • İmam Sadık (a.s), Müslümanların dünyanın dört bir yanından bir araya gelmeleri, birbirleriyle tanışmaları, çeşitli ticari kaynaklardan faydalanma ve Allah Resulünün öğretileri ve hadisleriyle tanışmayı, haccın hikmetlerinden saymıştır.[31]
  • İmam Rıza (a.s) da hac fermanının bazı hikmetlerini şu şekilde sıralamışlardır: Allah’ın misafirhanesine dahil olmak, geçmiş günahlar için tövbe etmek, bedeni nefsani istek ve lezzetlerden alı koymak, taş kalplilik ve ümitsizlikten uzaklaşmak, halkın ihtiyaçlarının giderilmesi, insanların haccın ekonomik kaynaklarından faydalanması, insanların din ile tanışması ve inançsal derinliğe ulaşması.[32]

Yolculuk Adabı

İslam Peygamberi (s.a.a) ve Ehlibeyt İmamlarından (a.s) hac yolculuğunun adabı hakkında birçok tavsiye nakledilmiştir. Örneğin:

  • Geçmiş günahlar için pişmanlık ve tövbe, günahtan alı koyan züht ve öfkeyi dindiren hilim, yol arkadaşlarına karşı güzel huylu olmak, hac yolculuğunda masraflar için eli açık olmak, alışverişte pazarlıktan uzak durmak,[33] yol boyu güzel sözler söylemek, boş ve anlamsız konuşmaktan kaçınmak ve müstehak kimselere yemek vermek.[34]
  • Hadislerde haccın ödülü ve ilahi bağışlanma, haccı ihlas ile yerine getirme ve riya ve gösterişten uzak durma şartına bağlı kılınmıştır.[35]

Teklifi Hükümler

Hac, İslam’ın erkanındandır ve her mükellefin, gerekli şartlara sahip olduğu takdirde ömründe en az bir defa yerine getirmesi farzdır. Farz hacca, şeriatın aslı (adak ve benzeri şeylerle değil) yani dinin erkanından olduğu için “حّجّه الاسلام” denmektedir.[36] Haccın farz oluşu aciliyet taşır. Yani gerekli kudretin elde edildiği yıl yerine getirilmelidir ve imkansızlık durumunda sonraki yıl yerine getirilir. Kudret elde edildiği yıl, mazeretsiz şekilde haccı ertelemek büyük günahlardandır.[37] Hac bazen adak, ahit, yemin, geçmiş haccın batıl oluşu ve vekaleten bir şahsın kiralanması yönüyle de farz olur. Farz durumu gerektirecek şartlardan birinin olmaması halinde hacca gitmek, her yıl hacca gitme ve aileyi de hacca götürmede olduğu gibi sünnettir.[38] Farz olduktan sonra haccı yerine getirmek, yolculuk ve gerekli hazırlıkların yapılması gibi mukaddimelere ihtiyaç duyduğu gibi bu konuda girişimde bulunmak da farzdır.[39]

Farz Olan Şartlar

Akıl, erginlik[40], özgürlük[41], gerekli kudrete sahip olma (İstitaat)[42], haccın farz olan şartlarıdır. Buna göre hac deliye, ergin olmayana, köleye ve kudret sahibi olmayana farz değildir. Ancak bu şahıslar, haccı yerine getirseler de Haccetü’l İslam’ı (حَجّه الاسلام) yerine getirmiş sayılmazlar.[43] Elbette iyiyi kötüyü ayırabilen bir çocuk veya deli, sünnet hac esnasında ergen ve akıllanır veya baliğ olursa ve Meş’erde beklemeyi erginlik ve akıllandıktan sonra gerçekleştirirlerse, meşhur görüşe göre Haccetü’l İslam’ı (حَجّه الاسلام) yerine getirmiş sayılırlar. Bu surette Haccetü’l İslam (حَجّه الاسلام) için yeniden ihrama girme niyeti hususunda ise görüş farklılıkları mevcuttur.[44]

Hükümler

  • Haccı yerine getirebilecek kadar mal varlığı olan, ancak bu miktarda da borcu olan kimseye hac farz değildir.[45] Bazıları şöyle demiştir: Borcun peşin veya vadeli olması arasında bir fark yoktur, her iki surette de hac farz olmaktan çıkar.[46]
  • Hac için borç almak farz değildir.[47] Hac için gerekli para kendisine bağışta bulunulan kimse, diğer şartların da oluşması durumunda hac kendisine farz olur.[48] Ancak bazı fakihlere göre bu para hibe edilirse onu kabul etmek farz değildir.[49]
  • Haccın bayana farz olması hususunda yanında bir mahremin bulunması, haccının korkudan dolayı mahreme ihtiyaç duyulması dışında şart değildir.[50]
  • İhrama bürünüp hareme giren kimse ölürse, hac onun boynundan düşer.[51]
  • Haccın kendisine farz olmasından sonra yerine getirmeyen kimse için hac, onun boynunadır ve her ne kadar gerekli şartlar ortadan kalkmışsa da haccı yerine getirmesi farzdır. Hayattayken hacca gitmemişse de ölümünden sonra birinin onun yerine hacca gitmesi farzdır.
  • Haccın varlığı, meşhura göre hac ayini amellerini kendi isteğiyle yerine getirmesi ve bu müddet içinde farz şartlarının oluşması için gerekli zamanın olması durumunda tahakkuk eder.[52] Hac masrafları, mirasın üçte birinden değil asıl mirastan alınır.[53] Ölmüş kimse yerine yapılacak haccın, beledi mi (yani vekil kimsenin kendi şehrinden hacca başlaması) yoksa mikati mi (yani mikattan başlayan hac) olması hususunda farklı görüşler mevcuttur.

Sıhhat Şartları

Hac Mikat Yerleri ( İhrama Girilecek Yerler)

Müslüman olmak, mümin olmak (imamiye mensubu olmak),[54] amelleri kendisinin yapması ve kadın hususunda sünnet hacda eşinden izin almak[55], hac aylarında ihrama girmek, haccın sıhhat şartlarıdır. Hac ayları hususunda farklı görüşler vardır. Şevval, Zilkade, Zilhicce; Şevval, Zilkade ve Zilhicce ayının ilk on günü; Şevval, Zilkade ve Zilhicce ayının ilk dokuz günü ve Şevval, Zilkade ve kurban bayramı gününün fecir doğuşuna kadar Zilhicce, bu görüşlerden birkaçıdır. Temettü haccı yerine getirmek isteyen kimse, umreyi hac aylarında yapmak zorundadır. Temettü umresi ve hac ihramı, nasıl Zilhicce’nin onundan sonra doğru değilse temettü umresini de hac ayları dışında yapmak doğru değildir. Hatta tüm Zilhicce ayını hac aylarından sayan görüşe göre de bu böyledir.[56]

  • Hac, her ne kadar kafire de farz olsa da kafir iken hac etmesi doğru sayılmaz.[57] Müminin olamyanların ibadetlerinin batıl olması hususunda fikir birliği iddiası vardır.[58] Ancak başka İslam mezheplerinden birine inanıp sonra Caferi olması halinde fakihlere göre, kendi mezhebi üzere yerine getirdiği haccı, bir erkânını ihlal etmemesi durumunda, tekrarlaması gerekmez.[59] Elbette haccı tekrarlaması sünnettir.[60]
  • Hac kendisine farz olan kimsenin, haccı kendisinin yerine getirmesi gerekir ve başkasının onun yerine hac etmesi yeterli değildir.[61]
  • Hac, adak ve benzeri şeylerle de (ahit etme ve yemin) farz olur. Adak, ahit ve yeminin sıhhat şartları akıl, erginlik, özgürlük ve kadın için eşinin iznidir. Bir köle de sahibinin izniyle adak adayabilir. Bu surette hac, Ona da farz olur.[62]

Hacda Vekalet (Naiblik)

Sünnet hacda vekil tutmak, hem ölü için hem de sağ olan kimseler için sünnettir. Farz hac için vekil tutmak ise kendisine hac farz olmuş ölü için vasisinin üzerine farzdır. Aynı şekilde fakihlere göre, hayatta olan ve kendisine hac farz olan ancak hastalık, yaşlılık vb. nedenlerle bedensel yetisini tamamıyla kaybetmiş kimse için vekil tutmak farzdır. Bazılarının görüşüne göre de yeterli kudreti olan ve sonrasında bu kudreti kaybeden birisi için vekil tutma hususunda varlık şartını taşıyorsa hüküm aynıdır. "Vekil tayin etmenin farz olması sadece Haccetü’l İslam (حجةالاسلام) için midir yoksa adakla farz olan veya önceki haccı batıl olan kimse için de geçerli midir?" Sorusunun cevabında farklı görüşler mevcuttur.[63]

Haccın Çeşitleri

Hac üç kısımdır: Temettü haccı, Kıran haccı ve İfrad haccı.

  • Temettü haccı, Mekke’ye en az on iki ya da on altı fersah veya daha uzaklıkta (bu konudaki farklı görüşlere binaen) yaşayan kimseler içindir.[64]
  • Kıran ve İfrad haccı ise Mekke ahalisi ve ayrıca yaşadıkları bölgenin Mekke’ye uzaklığı belirtilenden daha az olduğu kimseler için geçerlidir.[65]

Hac İbadet ve Amelleri

Hac ibadet ve amelleri zamansal tertip esasıyla şöyledir:

  1. İhrama girmek.
  2. Arafat’ta beklemek.
  3. Meş’erul-Haram’da beklemek.
  4. Ayın on bir ve on ikinci, bazılarına göre de on üçüncü gecesinde Mina’da konaklamak ve şu amelleri yapmak:
    1. Belirtilen günlerde Remy-i Cemarat (üç Şeytan’ı taşlamak) yapmak.[66]
    2. Temettü hacda farz ve Kiran ve İfrad haclarında sünnet olan kurban kesilmesi.[67]
    3. Saçların kazınması veya kısaltılması
  5. Ziyaret tavafı
  6. Tavaf namazı
  7. Sefa ve Merve arasında Sa’y etme
  8. Nisa tavafı
  9. Nisa tavafı namazı

Haccın Adabı

Hac Amelleriyle İlgili Sünnetler

Hac amellerinin her birine ait adap ve sünnet vardır. Fıkıh kitaplarında ihram, Mescid-i Haram’a giriş, tavaf, tavaf namazı, Sefa ve Merve arasında Sa’y etme, Arafat ve Meş’erul-Haram’da bekleme, Şeytan taşlama, kurban, Mina bölgesi ve Mekke şehrinin kendisi için bir takım adap zikredilmiştir.

İbadet ve Amellerin Bitişinden Sonraki Sünnetler

  1. Veda tavafı için Mina’dan Mekke’ye dönmek.[68]
  2. Mina’da kalınan müddet içerisinde Hayfa camisinde altı rekât namaz kılmak.[69]
  3. Muhasser Vadisine inmek ve Zi’lhiccenin on üçüncü günü Mina’dan çıkarken orada sırt üstü uzanmak.[70]
  4. Kabe’ye, özellikle ilk defa gelenlerin yalın ayak girmesi, gusletmek ve giriş esnasında dua etmek ve ayrıca iki kızıl sütun arasında iki rekat namaz kılmak. Aynı şekilde Kabe’nin dört bir köşesinde her birinde iki rekat olmak üzere namaz kılmak ve sonrasında Me’sur duasını okumak, Kabe’ye özellikle de Rüknü Yemani’ye dokunmak.[71]
  5. Akraba ve hemşeriler için tavaf etmek[72] ve sonrasında veda tavafı, rükün ve sütunlara dokunmak, istediği şekilde dua etmek, Zemzem kuyusuna gidip oradan su içmek ve çıkarken Me’sur duasını okumak. [73]
  6. Kıbleye dönük olarak secdeye inmek ve Mescid-i Haram’ı terk etmeden önce dua etmek;
  7. Mescitten Hannateyn (Mültezim) kapısından çıkmak;[74]
  8. Gelecek yıllarda tekrar Mekke’ye dönüşü arzulamak;
  9. Bazılarına göre, Allah Resulünün (s.a.a) ve doğduğu mekanda ve ayrıca Hz. Hatice’nin (s.a) evinde bulunmak ve Hacun (Mualla) kabristanlığındaki kabirlerini ziyaret etmek;
  10. Erkam Mescidine gitmek[75]
  11. Hira ve Sevr mağaralarına çıkmak[76]

Sünnet Haccı

Farz haccın şartlarını taşımayan kimsenin hac yolculuğuna çıkması sünnettir. Farz olan haccı yerine getiren kimselere de tekrar hacca gitmeleri tavsiye edilmiştir. Art arda beş yıl haccı terk etmek mekruh ve başkalarının ister hayatta olsunlar, ister vefat etmiş olsunlar özellikle de Masumların (a.s) yerine niyet etmek ise sünnettir.[77]

Haccın Batıl Olması

Haccı batıl olan kimse, müfrede umreyi yerine getirerek ihramdan çıkar. Bu surette amelinin istem dışı şekilde umreye dönüştüğü için umre için ayrıca niyet edilmeli mi yoksa gerekmez mi? Konusunda farklı görüşler vardır. Böyle bir kimseye haccın farz olması durumunda gelecek yıl hac etmesi farzdır. Sünnet olması durumunda ise gelecekte onu yerine getirmesi sünnettir.[78] Haccı batıl olan kimsenin belirlenen günlerin sonuna kadar Mina’da kalması sünnettir. Müfrede umresinin amellerini bu günlerden sonra yerine getirir.[79]

Kaynakça

  1. Cevheri, İbni Manzur; Zubeydi, “Hacece” kelimesi.
  2. bkz. İbni İdris-i Hilli, c. 1, s. 506; Muhakkik Hilli, 1409, c. 1, s. 163; Muhakkik Kereki, 1409 – 1412, c. 2, 149 – 150.
  3. bkz. Ebu’s Salah Halebi, s. 195 – 198 – 217; Tusi, el-Mebsut, c. 1, s. 309; Ayni, c. 9, s. 121.
  4. Cuheri, İbni Manzur; Tureyhi, “Neseke” kelimesi.
  5. A’li İmran Suresi, 97.
  6. Hac Suresi, 32.
  7. Bakara Suresi, 197.
  8. Bakara Suresi, 197.
  9. Tevbe Suresi, 37.
  10. Bakara Suresi, 196.
  11. Bakara Suresi, 198 - 199.
  12. Bakara Suresi, 196 ve Hac Suresi, 28.
  13. Maide Suresi, 1 – 2 ve 95 - 96.
  14. Hac Suresi, 29.
  15. Bakara Suresi, 158.
  16. Bakara Suresi, 196.
  17. Bakara Suresi, 198.
  18. Bakara Suresi, 197.
  19. Bakara Suresi, 189.
  20. el-Kafi (Kuleyni), c. 4, s. 253 - 254.
  21. el-Kafi (Kuleyni), c. 4, s. 255.
  22. el-Kafi (Kuleyni), c. 4, s. 262.
  23. İbni Huzeyme, c. 1, s. 159; İbni Hacer Askalani, c. 3, s. 285 – 286; Hürr-ü Amuli, c. 1, s. 13 – 20 ve 26 – 28.
  24. Buhari, c. 2, s. 141; el-Kafi (Kuleyni), c. 4, s. 252 – 264 ve İbn Babeveyh, 1368, s. 46 – 50.
  25. Nehcü’l Belağa, Hikmet (Sözler) 136.
  26. el-Kafi (Kuleyni), c. 7, s. 51 – 52; Ehlisünnet kaynaklarında Peygamber Efendimizden (s.a.a) nakledilmiş olan rivayetler için bkz, Buhari, c. 2, s. 209.
  27. Nehcü’l Belağa, Mektuplar 47; Tirmizi, c. 2, s. 153 – 154 ve Hürr-ü Amuli, c. 11, s. 29 – 32 ve 26 – 28.
  28. Kuleyni, c. 4, s. 259 – 260, 272 ve Hürrü Amuli, c. 11, s. 23 – 24.
  29. Nehcü’l Belağa, Hutbe 1, 110, 192 ve Hikmet (Sözler) 252.
  30. Meclisi, Biharu’l Envar, c. 29, s. 223.
  31. Hürrü Amuli, c. 11, s. 14.
  32. İbni Babeveyh, 1363, c. 2, s. 90.
  33. İbni Babeveyh, 1404, c. 3, s. 167, 197; Tusi, Tehzib, c. 5, s. 445 ve Hürrü Amuli, c. 11, s. 149, c. 17, s. 455 – 456.
  34. İbni Ebi Cumhur, c. 4, s. 33; Kazvini, s. 586 – 588 ve Şekui, s. 99.
  35. İbni Babeveyh, 1368, s. 504; İbni Hacer Askalani, c. 3, s. 302 ve Hürrü Amuli, c. 11, s. 109 – 110, 146.
  36. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 220 – 223.
  37. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 223 – 225.
  38. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 216 ve 228.
  39. Mühezzebu’l Ahkâm, c. 12, s. 18.
  40. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 229.
  41. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 241.
  42. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 248.
  43. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 229, 241, 248 ve 275.
  44. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 229 – 234.
  45. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 258 – 259.
  46. Muntahal Metleb, c. 10, s. 80.
  47. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 260.
  48. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 261.
  49. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 268.
  50. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 230 – 231.
  51. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 295.
  52. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 298 – 301.
  53. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 314.
  54. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 306.
  55. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 332.
  56. Cevahiru’l Kelam, c. 18, s. 12 – 13 ve el-Hadaiku’n Nazire, 14 / 352 - 354.
  57. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 301.
  58. Cevahiru’l Kelam, c. 15, s. 63.
  59. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 304.
  60. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 396.
  61. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 375.
  62. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 336 – 338.
  63. Cevahiru’l Kelam, c. 17, s. 281 – 286 ve el-Urvetu’l Vuska, c. 4, s. 434 – 435.
  64. Cevahiru’l Kelam, c. 18, s. 5 - 10.
  65. Cevahiru’l Kelam, c. 18, s. 44 – 47.
  66. Cevahiru’l Kelam, c. 18, s. 136.
  67. Cevahiru’l Kelam, c. 19, s. 114 - 115.
  68. Cevahiru’l Kelam, c. 20, s. 53.
  69. Cevahiru’l Kelam, c. 20, s. 54.
  70. Cevahiru’l Kelam, c. 20, s. 57.
  71. Cevahiru’l Kelam, c. 20, s. 60 – 65.
  72. Cevahiru’l Kelam, c. 18, s. 68.
  73. Cevahiru’l Kelam, c. 20, s. 64.
  74. Cevahiru’l Kelam, c. 20, s. 66 – 67.
  75. Allah Resulünün (s.a.a) İslam’a davetinin ilk başlarında bir müddet gizlendiği Erkam b. Ebi Erkam’ın evi. Daha sonraları Erkam’ın evinin bulunduğu bölgeye Hayzeran adıyla tanınan bir mescit inşa ettiler. Mescidü’l Haram’ın genişletilmesiyle bu yerde mescitle birleştirildi.
  76. Cevahiru’l Kelam, c. 20, s. 69.
  77. el-Urvetu’l Vuska, c. 4, s. 595 – 596.
  78. Cevahiru’l Kelam, c. 19, s. 86 - 89.
  79. Cevahiru’l Kelam, c. 19, s. 91.

Bibliyografi

  • Kur’an-ı Kerim.
  • Nehcü’l Belağa, baskı: Subhi Salihi, Kahire, 1411 / 1991.
  • İsmail b. Hammad Cuheri, es-Sihah: Tacu’l Lugat ve Sihahu’l Arabiyye, baskı: Ahmed Abdulgafur Attar, baskı ofset, Beyrut, 1407.
  • İbn Manzur.
  • Muhammed b. Muhammed Zubeydi, Tacu’l Arus min Cevahiru’l Kamus, baskı: Ali Şiri, Beyrut, 1414 / 1994.
  • İbn İdris-i Hilli, Kitabu’s Serairi’l Havi li Tahriri’l Fetavi, Kum, 1410 – 1411.
  • Cafer b. Hasan Muhakkık Hilli, Risaletu fi’l Hac, Kum, 1409 – 1412.
  • Muhammed b. Hasan Tusi, el-Mebsut fi Fıkhı’l İmamiyye, c. 1, baskı: Muhammed Taki Keşfi, Tahran 1387.
  • Ebu’s Salah Halebi, el-Kafi fi’l Fıkh, baskı: Rıza Üstadi, İsfahan 1362.
  • Mahmud b. Ahmed Ayni, Umdetu’l Kari; Şerhi Sahihu’l Buhari, Beyrut.
  • Fahruddin Muhammed Tureyhi, Mecmeu’l Bahreyn, baskı: Ahmed Hüseyni, Tahran 1362.
  • İbn Huzeyme, Sahihi İbn Huzeyme, baskı: Muhammed Mustada A’zami, Beyrut 1412 / 1992.
  • İbn Hacer Askalani, Fethu’l Bari; Şerhi Sahihu’l Buhari, Bulak 1300 – 1301, baskı ofset, Beyrut.
  • Hürrü Amuli.
  • Muhammed b. İsmail Buhari, Sahihu’l Buhari, baskı: Muhammed Zihni Efendi, İstanbul 1401 / 1981.
  • İbn Babıveyh, Sevabu’l A’mal ve İkabu’l A’mal, Kum 1368.
  • İbn Babıveyh, Uyunu Ahbaru’r Rıza (a.s), baskı: Mehdi Lacverdi 1363.
  • İbn Babıveyh, Kitabu Men La Yehzuruhu’l Fakih, baskı: Ali Ekber Gaffari, Kum 1404.
  • Muhammed b. İsa Tirmizi, Süneni Tirmizi, c. 2, baskı: Abdurrahman Muhammed Osman, Beyrut 1403.
  • Muhammed Bakır b. Muhammed Taki Meclisi, Biharu’l Envar, Beyrut 1403 / 1983.
  • Muhammed b. Hasan Tusi, Tehzibu’l Ahkam, baskı: Hasan Musevi Horsan, Tahran 1364.
  • İbn Ebi Cumhur, Avaliu’l Leali el-Aziziyyeti fi’l Ahadisi’d Diniyye, baskı: Mücteba Iraki, Kum 1403 – 1405 / 1983 – 1985.
  • Muhammed b. Hasan b. Muhammed Masum Kazvini, Keşfu’l Kıta an Vucuhu Merasimu’l İhtida; Fi İlmil Ahlak, baskı: Muhsin Ahmedi, Kum 1380.
  • Abdulcabbaran Zeynu’l Abidin Şekui, Misbahu’l Haremeyn, baskı: Cevad Tabatabai, Tahran 1384.
  • Necefi, Muhammed Hasan, Cevahiru’l Kelam fi şerhi Şerayiu’l İslam, Daru İhyau’t Turasu’l Arabi, Beyrut 1404.
  • Sebzevari, Seyyid Abdulala, Muhezzebu’l Ahkam fi Beyani’l Helal-i ve’l Haram, Müessesetu el-Minar, Kum 1413.
  • Behrani, Yusuf b. Ahmed, el-Hadaiku’n Nadire fi Ahkami’i İtreti’t Tahire, Camiayı Müderrisin, Kum 1405.
  • Kuleyni, Muhammed b. Yakup, el-Kafi, Daru’l Kutubu’l İslamiyye, Tahran 1407.