Haram

WikiShia sitesinden
Şuraya atla: kullan, ara

Haram (Arapça: الحرام), İslam dininde bir şeyi yapmanın yasaklığı ya da bir fiili terk etmenin gerekliliği anlamına gelen beş hükümden (vacip, haram, mekruh, müstahap, mubah) biridir. Fiilden maksat, inançsal ve dille yapılan günahları da kapsamaktadır.

Etimoloji

Haram sözlükte, yasak anlamına gelmektedir. Dini terminolojide ise yasaklık hükmü anlamındadır. Her kim yasaklanan bir eylemi yaparsa veya yapması gereken bir eylemi terk ederse o kişi günah işlemiş olur ve o kişiye günahkâr denir.[1]

Bölümleri

Haram birkaç bölüme ayrılmaktadır:

Haram Adı Taksimin Ölçü ve Kriteri Tanımı
Mutlak ve Mukayyed Teklifin mukaddimesi yönünden Mutlak Haram: Haram olmasının hiçbir şart ve koşulu olmayan amel.

Mukayyed Haram: Haram olması bir şeye veya bir şeyin olmamasına bağlıdır.[2]

Munaccez ve Muallak Şari’nin emri niteliği yönünden Müneccez Haram: Haram bir ameldir ve haramlığı bir şeyin gerçekleşmesine bağlı değildir

Muallak Haram: Yapılmaması gereken bir haramdır, ancak haram olması vaktinin gelmesi gibi bir şeyin gerçekleşmesine bağlıdır.

Asli ve Tab’i Teklifin Taalluku Yönünden Asli Haram: yapılmaması bizzat şari tarafından istenen bir ameldir, başka bir amelin yapılmaması için haram ve yasak olmamıştır.

Tab’i Haram: Haram olması, başka bir şeyin haram olmasından dolayıdır.

Tayini ve Tahyiri Teklifin Taalluku Yönünden Tayini Haram: Kendi özelliğinden dolayı haramdır ve mükellefin onu terk etmek veya bedelini yapmamayı seçme hakkı yoktur.

Tahyiri Haram: Birkaç alternatifi olan amellerden birinin terk edilmesinde kişinin serbest ve muhayyer oluğu amel.[3] Örneğin ya gasbi mekana girmek haramdır ya da fasıklarla birlikte olmak.[4]

Ayni ve Kifai Mükellef veya Mevzu Yönünden Ayni Haram: Yapılması her bireye haram olan ameldir.

Kifai Haram: Bazı mükelleflerin yapmaması ile başkalarının uhdesinden kalkan ve onlar için yapılması haram olmayan amel. Örneğin ihtiyaç kadar savaş meydanına gidilmişse cihada gitmemek.[5]

Taabbudi ve Tevessüli Teklifin yapılması şartına yönelik Tevessüli Haram: Yapılmaması Allah’a yakınlık ve rıza gerektirmeyen amel. Elbette haramların çoğu bu kabildendir.

Taabbudi Haram: Yapılmaması kesinlikle Allah’a yakınlık ve rıza için olması gereken amel. Örneğin Ramazan orucunu batıl edenleri terk etmek yalnızca Allah'a yakınlık kastıyla sahihtir.[6]

Nefsi ve Gayri Teklif Mutaallakının Matlup olma yönünden Nefsi Haram: Haram olmasının nedeni bizzat kendisindendir ve başka bir haram mukaddimesi unvanı ile değildir.

Gayri Haram: Başka bir haramın mukaddimesi olduğundan haramdır.[7]

Ünlü Haramlar

Haram İbadetler

  1. Çocuğun müstahap orucu; çocuğun ebeveyni çocuğuna oruç tutmayı yasaklamışsa.
  2. Orucun kendisine zarar verdiğine yakin etmiş veya ihtimal verdiği halde oruç tutmuşsa.
  3. Mina’da olan kişilerin teşrik günlerinde tuttukları oruç.
  4. Kadının tuttuğu müstahap oruç, eğer tuttuğu oruç kocasının hakkının kaybolmasına neden olmuşsa.
  5. Şek gününde tutulan oruç, eğer Ramazan ayının birinci günü niyetiyle oruç tutulursa.
  6. Fıtır bayramında tutulan oruç.
  7. Kurban bayramında tutulan oruç.
  8. Sükût ve sessizlik orucu[8]
  9. Visal orucu.[9]
  10. Yolcu orucu.[10]
  11. Hayız gören kadının namaz kılması.

Alış Veriş Haramları

Alış verişteki haramlar birkaç çeşittir:

Başlık Bölümlemenin Ölçüsü Örnek Açıklama
Birinci Kategori Aynı necis olan şeylerle alış veriş[11] Köpek, domuz, murdar, şarap ve sarhoş edici sıvı maddeler Elbette bu hüküm, bu şeylerin alış verişi helal istifade kastıyla ve akıl sahiplerinin kabul ettiği başka faydaları olmaması durumunda geçerlidir. Örneğin kan alış verişi hastanede ve hastalar için kullanılacaksa veya murdar bir şeyin alış verişi tıp öğrencilerinin eğitimi amaçlı ise sakıncası yoktur.
İkinci Kategori Haramlığı iki tarafın kastına bağlı olan şeylerin alış verişi Kumar malzemeleri, anlamsız müzik eğlence aletleri, altın ve gümüş kaplar, haç ve putların alış verişi Ya haram dışında hiçbir faydası olmayan şeylerdir, olsa da alıcı onu haram yolda kullanacaktır. Örneğin şarap ve içki yapma kastı olan birisine üzüm satılması, bilhassa kendisi de içki yapılması niyetiyle satarsa.
Üçüncü Kategori Akıl sahipleri nezdinde faydası olmayan şeylerin alış verişi Örneğin, yılan ve akrep alış verişi gibi. Elbette bu hüküm akli faydası olmama şartıyladır. Dolayısıyla bu şeylerin her hangi bir zaman veya mekan diliminde faydası söz konusu olursa alış verişlerinin bir sakıncası yoktur.
Dördüncü Kategori Haram olan işlerle elde edilen kazanç. Tedlisi Maşite (Kuaför ve cilt bakımında sahtekarlık)[12], Tatfif (tartıda sahtekarlık yapmak)[13], tencim (medyumluk)[14], rüşvet, müminlere hakaret, büyücülük ve sihirbazlık, hokkabazlık, alış verişte hile[15], gina, gıybet, kumar

Başka Haramlar

  1. Gıybet
  2. Töhmet ve iftira
  3. Yalan
  4. Başkalarıyla alay etmek
  5. İçki içmek
  6. İsraf
  7. Tebzir
  8. Hırsızlık
  9. Murdar yemek
  10. Başkalarına hakaret etmek
  11. Başkalarının ayıbın araştırmak

Kaynakça

  1. Bir grup araştırmacı, c. 3, s. 291.
  2. Ferheng Name Usul-u Fıkh, s. 418.
  3. Ferheng Name Usul-u Fıkh, s. 418.
  4. Muhammedi, c. 2, s. 390.
  5. Muhammedi, c. 2, s. 390.
  6. Fazıl Lenkerani, c. 4, s. 478.
  7. Ferheng Name Usul-u Fıkh, s. 419.
  8. Yani orucu bozan diğer şeylerin yanı sıra gün boyu konuşmama kastı gütmesi. (el-Urvetu’l-Vuska)
  9. Yani iki günlük orucu bilerek arada bir şey yemeden birleştirmek.
  10. Haram, mekruh ve müstahap oruçlar.
  11. Ensari, c. 1, s. 5, 380.
  12. Kadının süslenmesi ve bakımı ile nişanlısının (veya istemeye gelen damat adayının) o süs ve bakımla aldanarak kandırılmasına neden olan süslenme ve bakım.
  13. Müşterinin terazi ile malın az veya çok tartılması ile kandırılması.
  14. Yıldızların durumunu rasat ederek gelecek hakkında öngörü ve kehanette bulunmak.
  15. İyi ile kötü malın karıştırılması ile müşterinin kandırılması.

Bibliyografi

  • Ensari, Murtaza, el-Mekasibu’l-Muharreme, Kum, Kongre Cihani Şeyh Ensari, k. 1415.
  • Bir grup araştırmacı, Ayetullah Şahrudi, Seyyid Muhammed Haşimi’nin gözetiminde, Ferheng Fıkhı Mutabık Mezheb Ehlibeyt (a.s), Müessese Dairetu’l-Maarif Fıkh İslami ber Mezheb Ehlibeyt (a.s), Kum, k. 1426.
  • Fazıl Lenkerani, Muhammed, İzahu’l-Kifaet, Kum, Neşri Nuh, ş. 1385.
  • Ferheng Name Usul-u Fıkh, Merkez İttilaat ve Medarik İslami, Kum, Pejuheşgah Ulum ve Ferheng İslami, ş. 1389.
  • Muhammedî, Ali, Şerh Kifayetu’l-Usul, Kum, Neşri İmam Hasan, dördüncü baskı, ş. 185.