Hadis

WikiShia sitesinden
(Hadisler sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
İslam
Allah (1).png

Hadis (Arapça: الحدیث), İslam kültürü ve dini ilimlerde Peygamber (s.a.a) ve diğer Masumlardan (a.s) nakledilen sözler veya davranış ve üsluplarına işaret eden bir terimdir.

Kuran’ın yanı sıra hadis, İslam’ın on dört asırlık tarihinde şeriatın açıklanması hususunda kilit bir role sahiptir.

Hadis ilimlerinde senet ve muhteva (içerik) olmak üzere iki ana temaya dikkat edilir. Senet ile ilişkili şeyler Rivayetu’l Hadis ve hadisin içeriğine yönelik şeyler ise Dirayetu’l Hadis alanında incelenir. Rical ilmi ve Mustalahu’l Hadis (hadis kavramları) ise, Rivayetu’l Hadis başlığı altında yer alır.

Bu ilimlerde, hadislerin muteber olması ve anlaşılması açısından birçok kısım mevcuttur.

Müslümanlara ait sayısız rivayet kitapları arasında on kitap öne çıkar. Bu on kitaptan dördü Şii ve altı kitap ise Ehlisünnet kaynağını teşkil eder. Şii rivayet kitaplarının en önemlileri Kuleyni’ye ait Usul-i Kâfi, Şeyh Tusi’ye ait Tehzibu’l Ahkam ve el-İstibsar Fima İhtelefe mine’l-Ahbar ve Şeyh Saduk’a ait Men La Yehzuruhu’l Fakih kitaplarıdır. Bu kitapların tamamına Usul-u Erbaa da[1] denmektedir.

Ehlisünnet'te ise Sahih-i Buhari, Sahih-i Müslim (birlikte Sahiheyn adıyla meşhurdur), Sünen-i Ebu Davud, Sünen-i Tirmizi, Sünen-i Nesai ve Sünen-i İbn Mace en muteber kitaplardır. Bu kitapların tamamına ise Sıhah-ı Sitte adı verilmiştir.

Hadis ve Rivayetin Manası

En Önemli Hadis Kitapları
ŞİA
(Kutub-u Erbaa)
Sünni
(Kütüb-i Sitte)

Hadis kelimesi, Müşebbihe Sıfatı olup “ح د ث” kökündendir ve “yeni, söz, hikâye ve gerçekleşmiş olay” manasındadır.

Lügat bakımından hadis ile rivayet arasında genel bir fark vardır ancak ilmi kavramlarda birçok yerde eş anlamlı olarak kullanılırlar. Bazı yerlerde de farklı manalarda kullanılırlar. Bu şekliyle hadis, sadece masumlardan nakledilen sözlere, rivayet ise tarih, olaylar veya gayri masumdan nakledilen her türlü konuya işaret eder.

Zahiren nakledilen şeylerin (haber) hadis adını taşıması, Kuran’ın karşısında (ki her ikisi de ilahi hükümlerin beyanıdır) yer almasındandır. Zira Ehlisünnet'in çoğu, Kuran’ın kadim olduğuna inanır ve bu yüzden Peygamber’in (s.a.a) kendi dilinden çıkan hükümleri (hadis) Kur'an’ın karşısında zikrederler.[2]

Hadis mana bakımından vahiy temelli olup lafız ve söz bakımından insani bir yöne sahiptir.

Hadisin Eser, Haber ve İlim ile İlişkisi

Hicri ilk asırlarda eser, haber ve ilim kavramları, hadis kavramı ile hemen hemen aynıydı.

Eser

Eser lügat bakımından arda kalan ve iz manasındadır. Bu sözcük özel olarak Ehlisünnet arasında şeriat ve dini öğretilerden geriye kalan her türlü iz için kullanılır. Bu iz, ister direkt Resulullah’tan (s.a.a) nakledilen bir söz olsun ve isterse dolaylı olarak hazretin sahabesine, tabiine veya tabiinin tabiine ve hatta Medine-i Resulden geriye kalmış şeylere ulaşan her türlü yankıyı içersin. Ancak bu terim Şii âlimlere göre, genelde masumlardan rivayet edilen şey manasına gelir. Bazıları ise eserin, sahabeden nakledilen sözlere özel olduğuna inanır. [3]

Haber

Haberin tanımı hakkında çeşitli görüşler sunulmuştur. Bazıları hadisi iki kısma ayırmışlardır. Hadis-i Merfu için haber ve Hadis-i Mevkuf için eser adını kullanmışlardır.[4] Bazıları hadisin masumlardan rivayet edilen sözler, haberin daha genel manada geçmişteki öncülerin (yukarıda zikrettiğimiz sahabe, tabiin …) sözleri olduklarına ve eserin ise her ikisinden de daha geniş bir manaya geldiğine inanırlar.[5] Bir grup ise tüm bu dağınık sözlerden kurtulmak için bu üç terimin de eşit anlama geldiğini söylemişlerdir.[6]

İlim

Bu terim şu anda kullanılmamaktadır ancak hicri ilk asırda ve sınırlı olarak ikinci asırda bu sözcüğün çokça kullanıldığı örnekler vardır. Bugün nasıl hadis diye adlandırıyorsak o dönemde de bu tanım için akla gelen ilk şey ilim kelimesiydi. Sahabe ve tabiine ait bazı tabirler mevcuttur ki “ilmin gitmesi”, “kaldırılması” veya “eskimesi” nedeniyle kaygılar dile getirilmiş ve ilmin gitmesinin, ilmi taşıyan kimselerin ortadan kalkması olduğu belirtilmiştir.

Hadisin Taksimi

Hadis ilimlerinde, senet veya rivayet metinlerini daha iyi anlamak için çeşitli taksimler kullanılmıştır. Bu taksimler şunlardır:

Ravilerin senet açısından sayısına dayanan taksim: Haber-i Vahid, Haber-i Müstefiz ve Haber-i Mütevatir.

Senedin itibarına göre yapılan taksim: Sahih ve kısımları (Sahih-i muzaf, Muttefikun aleyh, E’la, Evsat, Edna), Hasen, Mevsuk, Kavi, Zayıf ve kısımları (Müdrec, Müşterek, Musahhaf, Mu’telif, Muhtelif).

Senedin (raviye) ulaşımı ve kesilmesine göre yapılan taksim: Müsnet, Muttesil, Merfu, Mevkuf, Maktu’, Mürsel, Munkati, Mü’zel veya Müşkil, Müzmer, Muallak, Müen’en, Mühmel.

Metin esasına göre yapılan taksim: Nas, Zahir, Müevvel, Mutlak, Mukayyet, Âm ve Has, Mücmel ve Mübeyyin, Mukateb ve Mekatib, Meşhur, Metruk, Metruh, Hadis-i Kutsi, Şaz, Maklup, Müteşabih.

Rivayete amel esasına göre: Hüccet ve La Hüccet, Makbul, Nasıh ve Mensuh.

Hadis Senetleri ve Kaynağının Aslı

Ehlisünnet arasında hicri ilk asırda Resulullah’tan (s.a.a) nakledilen hadise ravisine bakılmadan önem verilirdi. İkinci asırda hadis uyduran kimselerin varlığı sebebiyle, uydurma hadislerin önünü alabilmek için senetlerin zikredilmesine ihtiyaç duyuldu.[7] Senetlerin zikredilmesi ile Resulullah’tan (s.a.a) ve sahabeden uydurma hadis rivayetleri çok azaldı ancak bu durum sınırlı da olsa ikinci asrın sonuna kadar hadis ashabından Malik[8] ve fıkıh ashabından Ebu Hanife[9] ve öğrencisi Şeybani[10] rivayetlerinde görülmekteydi. İkinci asrın sonunda Şafii’nin “Bunu nereden naklediyorsunuz?” söylemi ve gayretiyle senet ve kaynak aslı galebe çaldı.

Şia arasında ise baştan beri masumlardan hadis nakli hususunda raviler üzerinde hassasiyetle duruldu ve İmamlar (a.s), makbul hadisin ölçülerini âlimlere anlatmışlardı.

Hadis Uydurma

Hadis kaynaklarında birçok hadis vardır ki bu hadislerde halkın, Resulullah’ın(s.a.a) kendi dilinden hadis nakletmeleri teşvik edilmiş ve toplum hazrete yalan isnat etmekten sakındırılmıştır.

Resulullah’ın (s.a.a) vefat ettiği gün, Sakife Olayı ve toplantısından kaydedilmiş konuşmalarda muhacirlerin hilafet yönetimini ele almak için Kuran’dan değil de Resulullah’ın (s.a.a) mana olarak “İmamlar Kureyş’tendir” hadisine istinat etmeleri[11] hadisin, en baştan beri ne kadar önem arz ettiğini ortaya koyar.

İmam Ali (a.s) de “Bid’at içerikli hadislerin” revaçta olmasına tepki olarak verdiği hutbede “Halkın elinde (Peygamber hadislerinden) hak ve batıl, doğru ve yalan bulunmaktadır” hatırlatmasını yaparak Resulullah’tan (s.a.a) hadis nakledenleri dörde ayırmıştır. Peygamber’e bilerek yalan isnat eden münafıklar, Resulullah’tan (s.a.a) hadis duyup gerektiği gibi ezberlemeyen ve yanlış yapanlar, Resulullah’tan (s.a.a) emir ve nehiyleri işitip ancak bunların nasıhını (iptal edildiği durumları) hazretten elde edemeyenler ve Resulullah’tan (s.a.a) emanet aldığı hadisi gerektiği gibi muhafaza edip diğerlerine nakleden kimseler.[12]

Sahabe ve tabiinin Hz. Peygamber (s.a.a) öğretilerini naklederken kendi anladıkları şekilde naklettikleri ve genelde lafzın aynını kullanmaya özen göstermedikleri tarihi bir gerçektir. Amel boyutunda da sahabeden nakledilen ortak bir gerçeğe işaret eden ama farklı lafızlar kullanılan birçok hadis, bu üslubun sahabe ve tabiin arasında normal olduğuna kesin kanıttır. Bu ise hadis ashabından sonra gelen âlimlerin aksine selefin, lafzın aynını kaydetmeye alaka göstermediğinin nişanesidir. Bu ikilem, masumların (a.s) Şiiler arasında bulunduğu 250 yıllık tarihte daha az göze çarpar.

Hadisin Yazılış Tarihi

Asr-ı Nebi (s.a.a) döneminde Ali (a.s) ve sahabeden bir grup, peygamberin (s.a.a) hadislerini yazarlardı. Peygamberin vefatından sonra hadislerin yazımı hususunda Ehlisünnet ile Şia arasında birçok farklılık oluştu. Birinci ve ikinci Halife ve onların ardından üçüncü Halife Osman’dan Ömer b. Abdülaziz dönemine kadar Peygamber hadislerinin yazımı, nakli ve bir araya getirilmesine muhalefet, hükümetlerin resmi siyasetiydi. Öyle ki yazılmış birçok hadis o dönemde yakıldı.

Ömer b. Abdülaziz, bu siyaseti değiştirdi ve rivayet kitaplarının yazımına başlandı. Hicri üçüncü asrın sonuna kadar Sıhah-ı Sitte yazıldı ama bir asırdan fazla süren yasak, sonraki kaynaklarda aslı tahrip edilmiş eserleri geride bıraktı.

Şiiler, Allah Resulü döneminden sonra masum imamlar döneminde de Gaybet-i Suğra’ya kadar hadisleri yazıyorlardı. Ali’nin (a.s) Kitabı, Camia, … ve imamların ashabından Usul-u Erbaa-Mie eserleri de bu dönemin mahsulüdür. Sonraki asırlarda rivayetlerin yazılması ve bir araya getirilmesi gerçekleşti. Kütüb-i Erbaa, beşinci asrın sonuna kadar ortaya çıktı.

Hadislerin Sınıflandırılması

Hadislerin sınıflandırılması ve konulara göre ayrılması çok önceden beri rivayetlere kolayca ulaşabilmek açısından din âlimlerinin zihnindeydi. Bu sınıflandırmalar, çeşitli suretlerde ilk asırlardan şimdiye kadar uygulandı ve günden güne daha kâmil hale geldi.

Orta ve Son Asırlarda Hadis

Uydurma Hadisler veya Vaz’ Edilen Hadisler

Hadisin birinci ve ikinci asırlarda dinin anlaşılması hususunda kaynak unvanıyla elde ettiği konuma paralel olarak bu durumdan suistimaller de başladı ve birileri uydurma hadisle ilgilenmeye başladı. Peygamber ve İmamlara (a.s) yalan isnat etmenin tarihi boyutu, hadis tarihi kadar uzundur.

Hadis âlimleri, bu iki sorunu halletmek için Rical ve Diraye ilimlerini kullanarak bu vesileyle salim hadis ile uyduruk ve noksan hadisleri ayırt etmenin peşine düşmüşlerdir.

Hadisi Senet ve Muhteva Açısından İnceleme Yolları

Muhaddis olmayan kimseler tarafından hadis konusuna yapılan değerlendirmeler, tabii olarak bazı kaygılara yol açtı ki bu durum hadis ashabını, hadislerin korunması hususunda tedbirler almaya ve kendilerinin de hadisleri özel olarak değerlendirmelerine (incelemesine) itti. Bu tür gereklilik sadece dışarıdan muhaddislere zorla yüklenmiyordu ve rivayetler arasındaki tearuz ve tenakuz (çelişki) durumları da onları böyle bir yaklaşıma mecbur kılıyordu. Bu tür değerlendirmelerde her ne kadar hadise genel anlamıyla iyimser gözle bakılsa da, daha kapsamlı olarak hadisleri inceleme hissi ve devam eden asırlar boyunca eleştiri merkezlerinin oluşumuna yol açtı. Bu durumda hadisler tek tek mütalaa edildi ve hadiste genel bakış açısı ihmal edildi. (Gelecek satırlarda sunulmasına gayret edeceğimiz şekiller.)

Hadisin Anlaşılması

Rivayetlerin doğru anlaşılabilmesi için mana olarak nakil, rivayetin dili, muhatabı tanıma, nasıh ve mensuh, hadisin çeşitli düzeylerdeki mana farklılığı, yorumlama ve Diraye ilminde bahsedilen birçok başka konuya da teveccüh edilmelidir.

Hadisin İslam Kültürü ve Uygarlığındaki Etkileri

İslam toplumlarında edebiyat alanında hadis temalarının kullanımı, İslam edebiyatı tarihi ile aynı geçmişe sahip bir oluşumdur. Arapça nesir ve şiirlerde bolca görülen hadis içerikli temalardan öte, İslami Fars edebiyatının ilk oluşum evresiyle birlikte bu havzada, hadislerden yararlanma hususunda örneklere rastlayabiliriz.

Hicri 6. asırda nebevi hadisler, hem açık ve net bir şekilde hem de dolaylı olarak Fars şairlerin şiirlerinde sıkça görülmektedir. Örneğin Resulullah’tan (s.a.a) “Doğudan bir Hüsrev”in gelmesi ve adaletinin doğudan batıya yayılması gibi. Ayrıca Emir Meazzi, kasideleri içinde açıkça o hazretten hadis nakletmektedir.[13] Senayi Gaznevi (h. 545/ m. 1150) kinayeye eğilimi olan biridir ve şiirleri arasında nebevi hadislerine Sakaleyn Hadisi[14] ve Ebuzer’in sadakati[15] hakkındaki rivayetlerin içeriklerine işaret etmiştir. Sadi de şiirlerinde miraç hadisine ve Cebrail’in kanatlarının yanmasından duyduğu kaygıya kinayede bulunarak örnekler vermiştir.[16]

Farsça şiirlerde Celaleddin Mevlevi (doğumu h. 672/ m. 1273) geniş bir düzeyde hem açıkça hem de işaret yoluyla hadislerden yararlanmıştır ki bu hadislerden bazıları mevcut hadis kaynaklarında bulunmamaktadır. Fruzanfer, Mesnevi Hadisler adlı başka bir kitabın yazımında mesnevi hadislerin tamamını ortaya çıkarmış ve kaynaklarını incelemiştir[17]

Resulullah’ın (s.a.a) bazı özlü sözleri, Müslümanlar arasında o kadar ün kazandı ki atasözleri arasında da yer aldı. Ebu’l Şeyh İsfahani, El-Emsal fil-Hadis’in Nebevi adlı bir monografisinde, bu meşhur hadislerin toplanmasında ilk adımı atmıştır.[18] Arap dili toplumlarının yanı sıra (ki hadisin Arapça ibarelerinin atasözleri unvanında kullanılması açıkça görülmektedir), hadislerin bu tür kullanımı diğer Müslüman toplumlar arasında özellikle Farsça dilinde de görülmektedir.

Peygamber (s.a.a) hadislerinden bazıları ister asıl Arapça tabirlerle ve ister Farsça'ya tercümesi ile olsun, umumi kültürde o kadar yaygındır ki hatta atasözleri zümresinde yer almışlardır.[19] Bazen de içeriğinde bir şekilde nebevi öğretilerin de hissedildiği bazı kısa sözler, halk yanında büyük bir şöhret kazanmıştır. Örnek olarak; “Temizlik imandandır” ibaresine işaret edebiliriz ki İranlılar arasında dini bir öğreti olan atasözü olarak sıkça kullanılır.[20] Ancak bu cümledeki lafızlar hadis kaynaklarında bulunmamaktadır ve sadece İbn. Hebban Basti gibi bazı hadis âlimleri onu, hadislerden elde edilen bir mana unvanında beyan etmişlerdir.[21] Bazı yerlerde şiirsel özellik gösteren bir hadis Farsça'da, etkin bir atasözüne dönüşür. Örneğin; Asıl Arapça'sı sadece son dönem hadis kaynaklarında yer alan “Böyle dedi doğru sözlü Peygamber/ Beşikten mezara kadar ilim peşinde ol” gibi…[22]

Günümüzde Hadise Karşı Farklı Yaklaşımlar

Safevi döneminden itibaren Ahbarilik geleneği, İmamiye çevresinde oluşmaya başladı ve Mirza Muhammed Ahbari ( doğum h. 1232/ m. 1817) dönemine kadar sürdü. Vahit Behbehani’nin (doğum h. 1205/ m. 1791) ve Şeyh Cafer Kaşifu’l Gıta’nın (doğum h. 1228/ m. 1813) çabalarıyla Usülcülük’ün galebe çalmasına rağmen, Ahbariler Irak ve İran çevresinde kaldı. Ancak ahbarilik hareketi, sonraki iki asırdan günümüze kadar varlığını korudu ve ona hizmet edenler oldu. Bidat kabul edilen şeyler karşısında oluşan Tehzibgerai’ye ek olarak Ahbarilik içinde de ciddi şekilde görülen Tehzibgerai de, İslami ilimlerin (özellikle fıkıh ve usul ilminin) yükselmesine bir engeldir ki masum İmamların (a.s) asıl öğretileri değil de Ehlisünnet öğretileri kaynaklıdır.[23] Hicri 14. Asır boyunca henüz yeterli derecede üzerinde durulmayan ve adı Tefkik Mektebi veya kendi tabirleriyle “Maarif Mektebi” olan kurucusu ise Mirza Mehdi İsfahani (h. 1303-1365) olan bir hareket, Horasan’da ortaya çıktı. Bu mektebin temel öğretisi, Ehlibeyt (a.s) öğretilerinin diğer normal ilimlerden ayrı tutulmasıdır. Gerçek ilim, Ehlibeyt (a.s) hadisleri vasıtasıyla elde edilir ve diğer kaynaklardan doğan ilimlerle kaynaştırılması ki bunların başında felsefe gelmektedir, yanıltı ve sapkınlığa yol açar. Bu mektepte Tehzibgerailiğin iki ana teması vurgulu şekilde ve açıkça görülmektedir; Nass üzeri öğretilerin nass ile belirtilen öğretilerden ayrıldığı bir Tehzibgerai ekseni ve bu iki mektebin Ehlibeyt (a.s) öğretilerinin yayılmasında katkıda bulunması maslahat görülmeyen temellere dayalı dini ilimlerin yükselişinin nefyi.[24]

İsfahani’nin Kuran-ı Kerim'in mucize oluşu, Kuran'ın zahirinin hüccet oluşu ve Ehlibeyt (a.s) hadislerine dayanan Kuran ve Furkan arasında fark koyulması[25] gibi bazı temel hususlarda ortaya koyduğu konularla, Kuran’ı anlama noktasında düzey farkına inandı ve Kuran ve hadisin karşılıklı nispetinin belirlenmesine ortam oluşturdu.[26] Bu mektebin takipçileri arasında, muhatapların çeşitli alanlarda fert ve toplumun ihtiyaç duyduğu Kuran’ın muhkem ayetleri ve Ehlibeyt (a.s) hadisleri ile tanışması ve ayrıca nas yoluyla maksada ulaşmak için uygun noktalarının oluşturulması konuları onların gayret ve himmet gösterdiği yönlerdir. Bu tür çaba ve gayretlerin örneklerine Muhammed Rıza Hekimi’ye ait Mecmuatu’l Hayat kitabında rastlanabilir.[27] Şia’nın rivayet mirasına güvensizlik ve İslam’ın asil öğretilerine ulaşmak için Kuran’a geri dönüş zorunluluğu, günümüzde bazı düşünürleri Kuran eksenli Tehzibgerailiğe ve uydurma hadis ve çarpıtmaların nefyi görüşüne itti. Bu grup, Kuran’ı Kuran'la tefsir etme ve toplumsal sorunları çözmede Kuranî düşüncelerden yararlanma üslubunda Seyit Kutub’un tefsir üslubuna oldukça yakınlaşmıştır. Elbette hadislere eleştiri ve yorumlar genel anlamda ihtiyatlı şekilde ve göreceli olmuştur.

Bu arada Doktor Ali Şeriati gibi kimseler, hadislere itina etmedikleri gibi Kuran incelemelerine de özel bir önem göstermemişlerdir. Doktor Şeriati, hadise karşı oldukça kötümserdi ve sert bir dille Allame Meclisi ve kitabı Biharu’l Envar hakkında konuşmalar yapıyordu.[28] Kendi ideoloji çerçevesine göre Şiilik anlayışından uzak ve milli ideolojik kaynaklı gördüğü hadisleri eleştirdi.[29] Şeriati, dinin asil kaynağına dönüş zorunluluğunun adını bazen açıkça kitap ve sünnet koysa da[30] Kuran’ın asil anlayışını ve sâlim hadislerin noksan hadislerden nasıl ayırt edileceği hakkında elimize açık bir şekil vermiyor. Şeriati, dinde taabbud anlayışının “ibadetler ve bazı gaybi meselelere” has olduğunu vurgulardı ve “bu iki durum dışında içtihat ve maslahatı nassa mukaddem sayar ve bazı mezhebi meselelerde yaşamın diğer evrelerinde maslahat ve gereksinimler esasınca değişikliği caiz bilirdi.”[31]

İmamiye din havzasında Tehzibgerailikten tamamen farklı açılarda Muhammed Taki Şuşteri’nin hadis yorumları konusunda eleştiri yazıları ve “Müdahil Hadisler” yani asli olmayan hadisleri algılama yazıları mevcuttur.[32] Ayrıca Nehcü’l Belağa’da bulunan bazı kelimelerin nispeti ve kaydı hususunda da (eleştirisel) yorumları vardır.[33] Şii mezhebi'nde Nehcü’l Belağa’nın sahip olduğu itibar ve o zamandan bu yana Ehlisünnet'ten gelen itirazlar göz önüne alındığında, bu tür bir eleştirisel yaklaşım cesaret gerektiren bir davranıştı. Bu eleştiriler, karşılığında ödemesi gereken değer ve Şuşteri’nin eserlerinin yapı taşı olması dikkate alındığında, bunun Tehzibgerailikten türemiş bir hareket olduğu ve sadece ilmi bir merakın ürünü olmadığı görülecektir.

Oryantalist alanda ise hadise karşı kötümser bir bakış mevcuttu. Orta Doğu uzmanları 19. Yüzyılın sonuna kadar hem senet anlamında hem de hadis metinlerinin asli oluşuna itimat göstermediler. Ancak Agnes Goldesher (m. 1921-1850) hadis konusunda direk ve geniş çaplı bir mütalaa yaptı ve hadis hakkında nispeten tutarlı bir görüş sundu ki[34] sonraları Schacht gibi kimseler aracılığıyla tamamlandı ve 20. Yüz yılın ortalarına kadar bu görüş oryantalistler arasında galip görüştü.[35] Genel olarak belki de şu söylenebilir ki Orta Doğu uzmanlarının hadis konusundaki yorumları; yani İslam sünnetinin önemli bir bölümü bir taraftan ve İslam dünyasının içinde dini kuruluşların yeniden imarı adına yeni ihtiyaçlardan doğan olaylar diğer taraftan Müslümanların teveccühünü dini geleneğin bu bölümüne çekti ve olumsuz yaklaşımların yerini olumlu yaklaşımlar aldı.

Ayetullah Burucerdi, ( h. Ş. 1340) Şiiler arasında ilim havzasını hadise yönelme ve hadis araştırmalarına davet ettiğinde ve Dairetu’l Mearif benzeri Ahadisu’ş Şia külliyatının yazımı için ortam hazırladığında[36], bu akım henüz ciddi bir şekilde başlamamıştı. Aynı zamanda Mısır’da da Ahmed Muhammed Şakir (h. 1377/ m. 1957) hadis ilminin kalkınmasında öncülerden biriydi. Kendisi, Mısır Hadisçilik eğiliminin önderi olduğu halde hadisi o eski geleneksel yönüyle Ehlisünnet arasında öğretiyordu. Hadis Ehli’ne ait önemli eserlerde yeniden okuma, tashih ve şerh yönüyle ciddi anlamda çaba gösterdi ki bunun sonucu olarak onlarca kitap yayınlandı. Onun yazdığı eserler arasında El-Kitap ves-Sünnet, Selefi yaklaşımının yanı sıra hadisin toplumsal kanun ve idareye ulaşmak için sünnet karşısındaki önemini göstermeye çalışan ve hadise fazla önem vermeyen kimseleri eleştiren bir bildiridir. [37]

Son yıllarda İslami öğretilerden, hayatın farklı düzeylerinde kanunların koyulması, toplumsal ve aile ilişkilerinin düzenlenmesi ve buna ait meseleler gibi alanlarda daha fazla yararlanma eğilimi ve insani ilimler gibi farklı ilim havzalarında dini temellere daha fazla teveccüh, Müslümanların hadise yönelmeleri hususunda geniş bir alan yarattı. Bu dürtü ve isteklere modern çağda ortaya koyulan kadın hakları, ilim ve din ilişkisi, evrensellik ve bunun gibi meseleleri de eklemek gerekir. Bu tür konular hatta daha önceleri hadise önem vermeyen aydın çevrelerin, toplumsal aktivist hareketlerin ve İlimgera hareketlerin hadisle ilgilenmelerine neden oldu. Ancak şuna dikkat edilmelidir ki onların hadisten faydalanmaları tamamen seçici şekildedir (çıkar amaçlıdır) ve bazen onların ilgi alanı bir tür rivayet ve metinler olmaktadır ki muhaddislerin içeriden eleştirilerine göre bu hadislerin itibarı birçok şüphe içermektedir.

Dış Bağlantılar

Kaynakça

  1. Lugatname-i Dehhuda, Usul-u Erbaa.
  2. Fethu’l Bari, c. 1.
  3. Şeyh Bahai, Vecize’de.
  4. Süyuti, Tedrib…, c. 1, s. 184.
  5. Ensari, s. 85; Şehid Sani, er-Riaye, s. 49.
  6. Kasımi, s. 61 ve Salih, s. 10 - 11.
  7. Müslim, c. 1, s. 15; Tirmizi, c. 5, s. 740.
  8. Örneğin bkz: el-Muvatta, c. 1, s. 300.
  9. Örneğin bkz: Şeybani, c. 3, s. 1 - 4.
  10. a.g.e, c. 1, s. 10.
  11. Örneğin bkz: Kuleyni, c. 8, s. 343; İbn Asakir, c. 30, s. 286.
  12. Nehcü’l Belağa.
  13. s. 579; İbn Mace, c. 2. S, 1367.
  14. s. 469.
  15. s.465.
  16. s. 36.
  17. Tahrani, 1334.
  18. s. 21.
  19. Dehhuda, c. 1, s. 252, 480.
  20. a.g.e, c. 1, s. 279.
  21. Sahih, c. 12, s. 294.
  22. Hacı Halife, c. 1, s. 51.
  23. Ahbari, Seraseri Eser (Eserin başından sonuna).
  24. İsfahani, Ebvab…, Seraseri Eser
  25. Kuleyni, c. 2, s. 630; İbn Babıveyh, Meani…, 189 – 190.
  26. Resail…, Seraseri Eser.
  27. Tahrani, 1367.
  28. Örneğin bkz: Teşeyyü, s. 200.
  29. a.g.e, s. 115 – 139.
  30. Ba Muhatabha…, s. 143.
  31. a.g.e, s. 195.
  32. el-Ahbar, 1 - 2.
  33. Behc…, c. 1, s. 19 – 22.
  34. Seraseri Eser.
  35. Bahauddin, Seraseri Eser.
  36. Eserin Mukaddimesi.
  37. s. 22 – 23.

Bibliyografi

  • Kur’an-ı Kerim.
  • Hatibi Bağdadi, el-Kifaye fi İlmi’r Rivaye, tahkik: Abu Abdullah Surti ve İbrahim Hamdi Medeni, Medine, el-Mektebetu’l İlmiyye.
  • Hatibi Bağdadi, Şerefu Ashabu’l Hadis, tahkik: Muhammed Said Hatiboğlu, Ankara, 1971.
  • Ebu’l Ferec İsfahani, Mekatulu’t Talibin, Necef, 1385 / 1965.
  • Ebu Ubeyd Kasım b. Selam, en-Nasıh ve’l Mensuh, tahkik: Brathan, Cambridge, 1987.
  • Ebu Ubeyd Kasım b. Selam, Garibu’l Hadis, Haydarabad Diken, 1384 / 1387.
  • Hatibi Bağdadi, el-Camiu’l Ahlak’ur Ravi ve Adabu’s Sami’, tahkik: Mahmud Tahan, Riyad, 1403.
  • Zehebi, Mizanu’l İtidal, tahkik: Ali Muhammed Bicavi, Beyrut, 1382 / 1963.
  • Tusi, el-Udde fi Usulu’l Fıkh, tahkik: Muhammed Rıza Ensari, Kum, 1376.
  • Tusi, el-Fihrist, tahkik: Muhammed Sadık A’li Bahru’l Ulum, Necef, 1380 / 1960.
  • “el-Fıkhu’l Ekber (1)”, ayrıca “Şerhu Fıkhu’l Ekber” Ebu Mansur Maturidi, er-Resailu’s Seb’a fi’l Akaid, Haydarabad Diken, 1400 / 1980.
  • İbn Receb, Abdurrahman, “el-İstihracu’l Ahkamu’l Harac”, zimni Movsuatu’l Harac, Beyrut, Daru’l Marife.
  • İbn Kesir, “İhtisaru Ulumu’l Hadis”, el-Baiu’l Hasis’le birlikte, tahkik: Ahmed Muhammed Şakir, Beyrut, 1403 / 1983.
  • İbn Kesir, Tefsiru’l Kur’an-i’l Azim, Beyrut, 1401.
  • İbn Necim, Zeynuddin, el-Bahru’r Raik, tahkik: Zekeriya Umeyrat, Beyrut, 1418.
  • İbn Ebi’l Hadid, Abdu’l Hamid, Şerhu Nehcü’l Belağa, tahkik: Muhammed Ebulfazl İbrahim, Kahire, 1379 / 1959.
  • İbn Ebi Hatem, el-Cerh ve’t Ta’dil, Haydarabad Diken, 1371 / 1952.
  • İbn Ebi Hatem, el-Merasil, tahkik: Şükrullah Kuçani, Beyrut, 1397.
  • İbn Ebi Hatem, Abdurrahman, Tukaddimetu’l Marife li Kitabi’l Cerh ve’t Ta’dil, Haydarabad Diken, 1374 / 1952.
  • İbn Ebi Asım, Ahmed, ez-Zühd, tahkik: Abdulali Abdulhamid Hamid, Kahire, 1408.
  • İbn Esir, Mübarek, Camiu’l Usul, tahkik: Muhammed Hamid Feki, Kahire, 1370 / 1950.
  • İbn İdris, Muhammed, es-Sarair, Kum, 1410 – 1411.
  • İbn Babıveyh, “Meşihetu’l Fıkhiyye”, Men La Yehzeruhu’l Fakih kitabının 4. Cildiyle beraber.
  • İbn Babıveyh, et-Tovhid, tahkik: Haşim Hüseyni Tahrani, Tahran, 1387 / 1967.
  • İbn Babıveyh, el-Hisal, tahkik: Ali Ekber Gaffari, Kum, 1362.
  • İbn Babıveyh, İlelu’ş Şerai’, Necef, 1385 / 1966.
  • İbn Babıveyh, Uyunu Ahbaru’r Rıza (a.s), Necef, 1390 / 1970.
  • İbn Babıveyh, Muhammed, el-Emali, Kum, 1417.
  • İbn Babıveyh, Meaniu’l Ahbar, tahkik: Ali Ekber Gaffari, Kum, 1361.
  • İbn Babıveyh, Men La Yehzuru’l Fakih, tahkik: Ali Ekber Gaffari, Kum, 1404.
  • İbn Balban, Ali, el-İhsan fi Takribi Sahih-i İbn Habban, tahkik: Şuayb Arnut, Beyrut, 1408 / 1988.
  • İbn Teymiyye, Ahmed, Ahadisu’l Kısas, tahkik: Ahmed Abdullah Bacur, Kahire, 1413 / 1993.
  • İbn Teymiyye, Kutub ve Resail ve Fetavi, tahkik: Abdurrahman Muhammed Kasım Necdi, Beyrut, Mektebetu İbn Teymiyye.
  • İbn Cemae, Muhammed, el-Minhelu’r Revi, tahkik: Muhyuddin Abdurrahman Ramazan, Demeşk, 1406 / 1986.
  • İbn Cevzi, el-Movzuat, tahkik: Abdurrahman Muhammed Osman, Medine, 1386.
  • İbn Cevzi, Telbisu İblis, tahkik: Seyyid Cemili, Beyrut, 1405 / 1985.
  • İbn Cevzi, Sıfetu’s Safve, tahkik: Muhammed Fahuri, Muhammed Revas Kal’eci, Beyrut, 1399 / 1979.
  • İbn Cevzi, Abdurrahman, Afatu Ashabu’l Hadis, tahkik: Ali Hüseyni Milani, Tahran, 1398.
  • İbn Habban, Kitabu’l Mecruhin, tahkik: Mahmud İbrahim Zayid, Haleb, 1396 / 1976.
  • İbn Habban, Muhammed, Sahih, tahkik: Şuayb Arnut, Beyrut, 1414.
  • İbn Habban, Meşahiru Ulamau’l Emsar, tahkik: M. Flayesh Hamr, Kahire, 1379 / 1959.
  • İbn Hacer Askalani, “el-Kaf eş-Şaf”, Haşiyeyi el-Keşşaf-ı Zamahşeri, Kahire, 1366 / 1947.
  • İbn Hacer Askalani, Ahmed, el-İsabe, tahkik: Muhammed Ali Bicavi, Beyrut, 1412 / 1992.
  • İbn Hacer Askalani, el-Kovlu’l Müsedded, Kahire, 1401.
  • İbn Hacer Askalani, Tehzibu’t Tehzib, Haydarabad Diken, 1325.
  • İbn Hacer Askalani, Fethu’l Bari, tahkik: Muhammed Fuad Abdulbaki ve Muhibbuddin Hatib, Beyrut, 1379.
  • İbn Hacer Askalani, Lisanu’l Mizan, Haydarabad Diken, 1329 / 1331.
  • İbn Hazm, Cevamiu’s Sire, tahkik: İhsan Abbas ve Nasıruddin Esed, Kahire, Daru’l Mearif.
  • İbn Hazm, Ali, el-Ahkam, Kahire, 1404.
  • İbn Hallad Ramhurmuzi, Hasan, el-Muhaddisu’l Fasıl, tahkik: Muhammed Accac Hatib, Beyrut, 1404.
  • İbn Hayr, Muhammed, Fihrist, tahkik: F. Kodra, Bağdat, 1963.
  • İbn Sa’d, Muhammed, et-Tabakatu’l Kübra, Beyrut, Daru Sadır.
  • İbn Şahin, Ömer, Nasihu’l Hadis ve Mensuhuhu, tahkik: Semir Züheyri, Zerka, 1408 / 1988.
  • İbn Şu’be, Hasan, Tuhefu’l Ukul, tahkik: Ali Ekber Gaffari, Tahran, 1376.
  • İbn Şehri Aşub, Muhammed, Meâlimu’l Ulema, Necef, 1380 / 1961.
  • İbn Şehri Aşub, Menakıbı A’li Ebi Talib, Kum, Çaphanei İlmiyye.
  • İbn Salah, Osman, Ulumu’l Hadis, (Mukaddime), tahkik: Salah Avide, Beyrut, 1416.
  • İbn Abdulber, et-Temhid, tahkik: Mustafa b. Ahmed Alevi ve Muhammed Abdulkebi Bikri, Ribat, 1387.
  • İbn Abdulber, Camiu Beyanu’l İlm ve Fazlihi, Beyrut, 1398.
  • İbn Abdulber, Yusuf, el-İstiab, tahkik: Muhammed Ali Bicavi, Beyrut, 1412.
  • İbn Abdurabbe, Ahmed, el-Akdul Ferid, tahkik: Ahmed Emin ve diğerleri, Beyrut, 1402 / 1982.
  • İbn Adiy, Abdullah, el-Kamil, tahkik: Yahya Muhtar Gazavi, Beyrut, 1405 / 1985.
  • İbn Arabi, Muhyuddin, el-Futuhatu’l Mekkiyye, Bulak, 1293.
  • İbn Asakir, Ali, Tarihi Medine ve Demeşk, tahkik: Ali Şiri, Beyrut / Demeşk, 1415 / 1995.
  • İbn Gazairi, Ahmed, er-Rical, tahkik: Muhammed Rıza Celali, Kum, 1422.
  • İbn Fehd-i Hilli, Ahmed, Uddetu’t Dai, Kum, 1407.
  • İbn Furek, Muhammed, Müşkilu’l Hadis ve Beyanuhu, tahkik: Musa Muhammed Ali, Beyrut, 1405 / 1985.
  • İbn Kıbe, Muhammed, “Nakzu’l Eşhad” kitabından bazı bölümler ve “Kemalu’d Din” İbn Babıveyh, tahkik: Ali Ekber Gaffari, Tahran, 1390.
  • İbn Kuteybe, el-Mearif, tahkik: Servet Akkaş, Kahire, 1960.
  • İbn Kuteybe, Abdullah, Te’vilu Muhtelefu’l Hadis, tahkik: Muhammed Zuhri Neccar, Beyrut, 1393 / 1973.
  • İbn Kaysereni, Muhammed, Tezkiretu’l Movzuat, Kahire, 1323.
  • İbn Mace, Muhammed, Sünen, tahkik: Muhammed Fuad, Abdulbaki, Kahire, 1952 – 1953.
  • İbn Mücahid, Ahmed, es-Seb’a, tahkik: Şevki Dayf, Kahire, 1972.
  • İbn Medyeni, Ali, el-İlel, tahkik: Muhammed Mustafa A’zami, Beyrut, 1980.
  • İbn Mehran, Ahmed, el-Mebsut, tahkik: Sebi’ Hamza Hakimi, Demeşk, 1407 / 1986.
  • İbn Nedim, el-Fihrist.
  • İbn Nokte, Muhammed, et-Takyid, Haydarabad Diken, 1403 – 1403 / 1983 – 1984.
  • İbn Hammam, Muhammed, Fethu’l Kadir, Kahire, 1319.
  • Ebu Riye, Şeyhu’l Mudire Ebu Hüreyre, Kahire, Daru’l Mearif, 1994.
  • Ebu Ahmed Askeri, Hasan, Ahbaru’l Mushafin, tahkik: Subhi Bedri Samerrayi, Beyrut, 1406.
  • Ebu İshak Şirazi, İbrahim, et-Tebsire, tahkik: Muhammed Hasan Heytu, Demeşk, 1403 / 1983.
  • Ebu’ş Şeyh İsfahani, Abdullah, el-Emsal, tahkik: Abdulali Abdulhamid, Bambey, 1402.
  • Ebu’l Ferec İsfahani, Ali, el-Egani, Kahire, 1371 / 1952.
  • Ebu’l Kasım, Kufi, Ali, el-İstigase fi Bed’is Selase, Necef, 1368.
  • Ebu Davud Secistani, Süleyman, Sünen, tahkik: Muhammed Muhyuddin Abdulhamid, Kahire, 1369.
  • Ebu Davud Secistani, Mesailu Ahmed, Kahire, 1353 / 1934.
  • Ebu Zer’a Demeşki, Abdurrahman, Tarih, tahkik: Şükrüllah Kuçani, Demeşk, 1400 / 1980.
  • Ebuzehu, Muhammed, el-Hadis ve’l Muhaddisun, Riyad, 1404 / 1984.
  • Ebu Şuhbe, Defa ani’s Sünne, Kahire, 1406 / 1985.
  • Ebu Şuhbe, Muhammed, el-İsrailiyyat ve’l Movzuat, Mektebetü’s Sünne, 1391 / 1971.
  • Ebu Talip Haruni, Yahya, el-Emali (Teysiri’l Metalib), Tahriri Cafer b. Ahmed b. Abdusselam, tahkik: Yahya Abdulkerim Fuzeyl, Beyrut, 1395 / 1975.
  • Ebu Ubeyd Kasım b. Selam, el-Emval, tahkik: Abdulemir Ali Mehna, Beyrut 1988.
  • Ebu Leys Semerkandi, Nasr, Tefsir, tahkik: Abdurrahim Ahmed Zeka, Bağdat, 1405 – 1406 / 1985 – 1986.
  • Ebu Musa Medyeni, Muhammed, Tivalu’l Ahbar, hat yazmalı Zahiriyye / Demeşk.
  • Ebu Naim İsfahani, Ahmed, Hilyetu’l Evliya, Kahire, 1351 / 1932.
  • Ebu Naim İsfahani, Zikri Ahbarı İsbahan, tahkik: Didrink, Leyden, 1934.
  • Ebu Helal Askeri, Hasan, el-Furuku’l Lugaviyye, tahkik: Muhammed İbrahim Selim, Kahire, 1418 / 1997.
  • Ebu Yusuf, er-Reddu Ala Siyeri’l Ovzai, tahkik: Ebu’l Vefa Afgani, Kahire, 1357.
  • Ebu Yusuf, Yakup, El-Asar, tahkik: Ebu’l Vefa Afgani, Kahire, 1355.
  • Ahmed b. Hanbel, el-İlel ve’l Marifetu’r Recul, tahkik: Vasiyullah Abbas, Beyrut, 1408 / 1988.
  • Ahmed b. Hanbel, Müsned, Kahire, 1313.
  • Ahmed b. İsa, el-Emali, (Re’bu’s Seda’), Tedvin: Muhammed b. Mansur, tahkik: Ali b. İsmail Sena’ni, Beyrut, 1410 / 1990.
  • Ahbari, Muhammed, el-Burhan fi’t Teklifi ve’l Beyan, Bağdat, 1341.
  • Erbili, Ali, Keşfu’l Gumme, Beyrut, 1405 / 1985.
  • Erdebili, Muhammed, Camiu’r Ruvat, Beyrut, 1403 / 1983.
  • İshak b. Rahviye, Müsned, tahkik: Abdulgafur b. Abdulhalık Beluşi, Medine, 1412 / 1992.
  • Es’ad, Tarık Es’ad, İlmi Esbabı Vurudu Hadis, Beyrut, 1422 / 2001.
  • İsfahani, Mehdi, Ebvabu’l Huda, tahkik: Hüseyin Müfid, Tahran, 1387.
  • İsfahani, Mehdi, Resaili Şinahtı Kur’an, tahkik: Hüseyin Müfid, Tahran, 1388.
  • Aga Bozork, ez-Zeria.
  • el-İhtisas, Müfid, tahkik: Ali Ekber Gaffari, Kum, 1413.
  • el-Usulu’s Sitte Aşr, Kum, 1405.
  • el-İzah, Fazl b. Şazan, tahkik: Celaluddin Muhdes Ermevi, Tahran, 1347.
  • AlBani, Muhammed Nasıruddin, Zaifu Sünenu’t Tirmizi, tahkik: Züheyr Şaviş, Riyad, 1411 / 1991.
  • et-Tefsir, İmam Hasan Askeri’ye (a.s) mensup, tahkik: Medrese-i İmam Mehdi (a.s), Kum, 1409.
  • Emin Esterabadi, Muhammed, el-Fevaidu’l Medine, tahkik: Rahmetullah Rahmeti, Kum, 1424.
  • Emini, Abdulhüseyin, el-Gadir, Beyrut, 1387.
  • Ensari, Zekeriya, el-Hududu’l Enike, tahkik: Mazın Mübarek, Beyrut, 1411.
  • Bauni, Muhammed, Cevahiru Li Metalibi Fi Menakıbı Ali b. Ebi Talib (a.s), tahkik: Muhammed Bakır Mahmudi, Kum, 1415.
  • Buhari, Sahih, tahkik: Mustafa Diyb el-Beka, Beyrut, 1407 / 1987.
  • Buhari, Muhammed, et-Tarihu’l Kebir, Haydarabad Diken, 1398 / 1978.
  • Berki, Ahmed, el-Mahasin, tahkik: Celaluddin Muhdes Ermevi, Tahran, 1331.
  • Burucerdi, Muhammed Hüseyin ve diğerleri, Camiu Ahadisu’ş Şia, Kum, 1399.
  • Bezzar, Ahmed, el-Müsned, tahkik: Mahfuzurrahman Zeynullah, Beyrut / Medine, 1409.
  • Belazuri, Ahmed, Futuhu’l Buldan, tahkik: Rıdvan Ahmed Rıdvan, Beyrut, 1398 / 1978.
  • Bahauddin, Muhammed, el-Müsteşrikun ve’l Hadisu’n Nebevi, Umman, 1420 / 1999.
  • Beyhaki, Ahmed, el-Medhelu İla’s Sünenü’l Kübra, tahkik: Muhammed Ziyaurrahman A’zami, Kuveyt, 1404.
  • Beyhaki, es-Sünenü’l Kübra, tahkik: Muhammed Abdulkadir Ata, Mekke, 1414 / 1994.
  • Beyhaki, Marifetu’s Sünen ve’l Asar, tahkik: Abdulmuatta Emin Kal’eci, Kahire, 1412 / 1991.
  • Beyhaki, Menakıbı Şafii, tahkik: Ahmed Sakar, Kahire, 1970.
  • Paketçi, “Vijigiyhai Rede Bendiyi Movzuatu Biharu’l Envar ve Ferayendi Şekl giyriyi an”, Yadname-i Meclisi, tahkik: Mehrizi ve Rabbani, Tahran 1379, c.1.
  • Paketçi, Ahmed, Tarhi Takiki İsnadı Nehcü’l Belağa, 9. Uluslararası Nehcü’l Belağa Kongresi Makaleleri, sayı 23.
  • Paketçi, Mekatibi Fıkhı İmami İran Pez ez Şeyh Tusi ta Pas Giyriyi Mektebi Hille, Tahran, 1385.
  • Tirmizi, Muhammed, Sünen, tahkik: Ahmed Muhammed Şakir ve diğerleri, Kahire, 1357 / 1938.
  • Taftazani, Mes’ud, el-Mutevvel, İstanbul, 1330.
  • Cahiz, Amr, el-Beyan ve’t Tebyin, tahkik: Fevzi Atvi, Beyrut, 1968.
  • Curkani, Hüseyin, el-Ebatil ve’l Menakir, tahkik: Ferivayi, Riyad, 1422 / 2002.
  • Cuzcani, İbrahim, Ehvalu’r-Rical, tahkik: Subhi Bedri Samerrayi, Beyrut, 1405.
  • Hacı Halife, Keşf.
  • Hazımi, Muhammed, “Şurutu’l Eimmeti’l Hamse”, İbn Kayserani’nin Şurutu’l Eimmeti’s Sitte’si ile birlikte, tahkik: Tahir Suud, Beyrut, 1408 / 1988.
  • Hakim Nişaburi, Muhammed, el-Müstedrek ale’s Sahiheyn, tahkik: Mustafa Abdulkadir Ata, Beyrut, 1411 / 1990.
  • Hakim Nişaburi, Marifetu Ulumu’l Hadis, tahkik: Muazzam Hüseyin, Medine, 1397 / 1977.
  • Hüseyin b. Abdussamed Amuli, Vusulu’l Ahyar ila Usulu’l Ahbar, Kum, 1401.
  • Hüseyni Eşkuri, Ahmed, Müellifatu’z Zeydiyye, Kum, 1413.
  • Hüseyni Hatib, Abduzzehra, Mesadiri Nehcu’l Belağa ve Esaniduhu, Beyrut, 1405 / 1985.
  • Husni Demeşki, Ebubekir, Defu’ş Şübhe, ani’r Resul (s.a.a), Kahire, 1418.
  • Himyeri, Abdullah, Kurbu’l Esnad, Müessese-i A’lu’l Beyt (a.s), Kum, 1413.
  • Hakani, Ali, Ricalu’l Hakani, tahkik: Muhammed Sadık Bahru’l Ulum, Kum, 1404.
  • Hatibi Bağdadi, Ahmed, Tarihi Bağdad, Kahire, 1349.
  • Hatibi Bağdadi, Takyidu’l İlm, tahkik: Yusuf Aş, Kahire, 1974.
  • Halili, Halil, el-İrşad, tahkik: Muhammed Said Ömer İdris, Riyad, 1409.
  • Harezmi, Muhammed, Camiu’l Mesanidi Ebi Hanife, Haydarabad Diken, 1332.
  • Hoi, Ebu’l Kasım, Misbahu’l Fekahe (Takrirat), Muhammed Ali Tovhid Tebrizi’nin kalemiyle, Kum, 1377.
  • Darımi, Abdullah, Sünen, tahkik: Fevvaz Ahmed Zümerli ve Halid Sebe’ İlmi, Beyrut, 1407.
  • Dehhuda, Emsal ve Hukm, Tahran, 1352.
  • Diylemi, Şiruye, el-Firdevsu’l Ahbar bi Me’suru’l Hattab, tahkik: Said Bosyuni Zoglul, Beyrut, 1986.
  • Zehebi, “Telhisu’l Müstedrek”, Hakim Nişaburi’nin el-Müstedrek’i ile birlikte, Haydarabad Diken, 1334.
  • Zehebi, Tezkiretu’l Huffaz, Haydarabad Diken, 1388 / 1968.
  • Zehebi, Siyeri A’lamu’n Nubela, tahkik: Şuayb Arnut ve diğerleri, Beyrut, 1405 / 1985.
  • Zehebi, Muhammed, Tarihu’l İslam, tahkik: Ömer Abdusselam Tedmiri, Beyrut, 1407 / 1987.
  • Zehebi, Muhammed Hüseyin, el-İsraiyliyyat fi’t Tefsiri ve’l Hadis, Kahire, Mektebetu Vehbe.
  • Rafıi, Abdlkerim, et-Tedvin fi Ahbari Kazvin, Haydarabad Diken, 1985.
  • Zeylai, Abdullah, Tahricu’l Ahadis ve’l Asar, tahkik: Abdullah b. Abdurrahman Sa’d, Riyad, 1414.
  • Sıbt-u İbnu’l Acemi, İbrahim, el-Keşfu’l Hasis, tahkik: Subhi Samerrari, Beyrut, 1407 / 1987.
  • Sebki, Abdulvahhab, Tabakatu’ş Şafiiyyetu’l Kübra, tahkik: Mahmud Muhammed Tenahi ve Abdulfettah Muhammed Helu, Kahire, 1383 / 1964.
  • Sehavi, el-Makasidu’l Hasene, tahkik: Abdullah Muhammed Sıddik, Beyrut, 1399 / 1979.
  • Sehavi, Muhammed, el-İ’lan bi’t Tovbih, tahkik: Farantez Ruznetal, Beyrut, 1403 / 1983.
  • Sa’d b. Abdullah Eş’ari, el-Makalat ve’l Firak, tahkik: Muhammed Cevad Meşkur, Tahran, 1361.
  • Sadi, Bustan, tahkik: Gulam Hüseyin Yusufi, Tahran, 1384.
  • Selefi, Ahmed, Mu’cemu’s Sefer, tahkik: Abdullah Ömer Barudi, Mekke, el-Mektebetu’t Ticariyye.
  • Sulemi, Muhammed, Tabakatu’s Sofiyye, tahkik: Yuhans Pederson, London, 1960.
  • Sem’ani, Abdulkerim, Edebu’l İmla ve’l İstimla, tahkik: Maks Vaysuvayler, Beyrut, 1401 / 1981.
  • Senayi, Divan, tahkik: Müderris Rezevi, Tahran 1341.
  • Sehmi, Hamza, Tarihi Curcan, tahkik: Muhammed Abdulmaid Han, Beyrut, 1407 / 1987.
  • Seyyid Murtaza, Ali, Tenzihu’l Enbiya, Beyrut, 1409 / 1989.
  • Suyuti, el-İtkan, tahkik: Muhammed Ebulfazl İbrahim, Kahire, 1387 / 1967.
  • Suyuti, el-İftirah, tahkik: Mahmud Süleyman Yakut, Tanta, 1426 / 2006.
  • Suyuti, ed-Diybac, tahkik: Ebu İshak Huveyni, el-Haber, 1416 / 1996.
  • Suyuti, el-Leali’l Mesnua, Beyrut, Daru’l Marife.
  • Suyuti, Tedbiru’r Ravi, tahkik: Abdulvahhab Abdullatif, Kahire, 1385 / 1966.
  • Şafii, er-Risale, tahkik: Ahmed Muhammed Şakir, Kahire, 1358 / 1939.
  • Şafii, Muhammed, İhtilafu’l Hadis, tahkik: Muhammed Abdulaziz, Beyrut, 1406 / 1986.
  • Şakir, Ahmed Muhammed, el-Kitab ve’s Sünne Yecibu en Yekuna Masdara’l Kavanin, Kahire, 1363.
  • Şeritati, Teşeyyü-ü Alevi ve Teşeyyü-ü Safevi, Tahran, 1356.
  • Şeritati, Ali, Ba Muhatabha-i Aşina, Tahran, 1356.
  • Şehid Sani, er-Riaye, tahkik: Abdul Hüseyin Muhammed Ali Bakkal, Kum, 1408.
  • Şehid Sani, Zeynuddin, “Risaletu fi Mirasu’z Zovce”, Resail, Tahran, 1313.
  • Şuşteri, Beh’cu’s Sakaga, tahkik: Ahmed Paketçi, Tahran, 1401.
  • Şuşteri, Muhammed Taki, el-Ahbaru’t Dahile, Tahran, 1401.
  • Şovkani, Muhammed, Neylu’l Evtar, Beyrut, 1973.
  • Şeybani, Muhammed, el-Asar, takik: Ebu’l Vefa Afgani, Beyrut, 1413 / 1993.
  • Salih, Subhi, Ulumu’l Hadis ve Mustelehuhu, Demeşk, 1986.
  • Salihi Şami, Muhammed, Subulu’l Hüda ve’r Reşad, tahkik: Adil Ahmed Abdulmovcud ve Ali Muhammed Muavvez, Beyrut, 1414 / 1993.
  • Sahifetu’r Rıza (a.s), Ebu’l Kasım Tai’nin rivayetiyle, Medrese-i İmam Mehdi (a.s), Kum, 1408.
  • Sadr, Hasan, Nihayetu’d Diraye, tahkik: Macid Garbavi, Kum, 1413.
  • Saffar, Muhammed, Besairu’d Deracat, Tahran, 1404.
  • Sen’ani, Abdurrezzak, el- Musannif, tahkik: Habiburrahman A’zami, Beyrut, 1403 / 1983.
  • Tabareni, el-Mu’cemu’l Kebir, tahkik: Hamdi b. Abdulmecid Selefi, Musul, 1404 / 1983.
  • Taberani, Süleyman, el-Mucemu’l Evsat, tahkik: Tarık b. Avezullah ve Abdulmuhsin b. İbrahim Hüseyni, Kahire, 1415.
  • Tabersi, Ahmed, el-İhticac, tahkik: Muhammed Bakır Musevi Horsan, Necef, 1386 / 1966.
  • Taberi, Tarih.
  • Taberi, Tefsir, Beyrut, Daru’l Fikr, 1405.
  • Tahavi, Ahmed, Şerhu Meaniu’l Asar, tahkik: Neccar ve Cadu’l Hak, Beyrut, 1414 / 1994.
  • Şeyh Tusi, Rical, tahkik: Muhammed A’li Bahru’l Ulum, Necef, 1381 / 1961.
  • Şeyh Tusi, Muhammed, Tehzibu’l Ahkam, tahkik: Hasan Musevi Horsan, Tahran, 1364.
  • Abdullah b. Ahmed, Mesailu Ahmed, tahkik: Zuheyr Şaviş, Beyrut, 1408 / 1988.
  • Acluni, İsmail, Keşfu’l Hefa, tahkik: Ahmed Kalaş, Beyrut, 1405.
  • Iraki, Abdurrahim, el-Fiyetu’l Iraki, tahkik: Garyati, Riyad, 1418.
  • Iraki, Abdurrahim, Tahricu Ehadisu İhyau Ulumu’d Din, tahkik: Eşref b. Abdulmaksud, Riyad, 1415 / 1995.
  • Iraki, Abdurrahim, Şerhu’t Tebsire ve’t Tezkire, tahkik: Muhammed b. Hüseyin Iraki, Beyrut, Daru’l Kutubu’l İlmiyye.
  • Askeri, Murtaza, Ehadisu Ümmü’l Mü’minin Aişe, Tahran, 1414.
  • Akili, Muhammed, Kitabu Zuafau’l Kebir, tahkik: Abdulmu’ti Emin Kal’eçi, Beyrut, 1404 / 1994.
  • Allame Hilli, Hasan, Rical, Necef, 1381 / 1961.
  • Allame Hilli, Keşfu’l Murad fi Şerhi Tecridu’l İtikad, tahkik: İbrahim Musevi Zencani, Kum, 1373.
  • Ammari, Ahmed Abdullah, Mukaddime ber İ’lamu’l Âlim İbn Cevzi, Melik Abdulaziz Üniversitesi tezi, Mekke, 1397 – 1398.
  • Ayyaşi, Muhammed, et-Tefsir, Kum, 1421.
  • Gazali, Muhammed, İhyau Ulumu’d Din, Kahire, Daru’ş Şuab.
  • Farsi, Abdulgafir, Siyakı Tarihi Nisabur, İntihabı Sarifini, tahkik: Muhammed Kazım Mahmudi, Kum, 1403.
  • Fakihi, Muhammed, Ahbaru Mekke, tahkik: Abdulmelik Abdullah Dehiş, Beyrut, 1414.
  • Feteni, Muhammed Tahir, Tezkiretu’l Movzuat, 1432.
  • Fıratı Kufi, Tefsir, Necef, 1354.
  • Fazli, Abdulhadi, Usulu’l Hadis, Müessesetü Ümmü’l Kura, 1416.
  • Kari, Molla Ali, el-Mesnu’ fi Marifeti’l Hadisi’l Movzu’, tahkik: Abdulfettah Ebu Gudde, Beyrut, 1414 / 1994.
  • Kasımi, Muhammed, Kavaidu’d Tahdis, tahkik: Muhammed Behcet Beytar, Kahire, 1380 / 1961.
  • Gazi Abdulcabbar, “Fazlu’l İ’tizal”, Fazlu’l İ’tizal ve Tabakatu’l Mutezile, tahkik: Fuad Seyyid, Tunus, 1393 / 1974.
  • Gazi Ayyaz, eş-Şifa, Beyrut, 1409 / 1988.
  • Gazi Gazai, Muhammed, Müsnedu’ş Şehab, tahkik: Hamdi Selefi, Beyrut, 1405 / 1985.
  • Kurtubi, Muhammed, el-Camiu’l Ahkami’l Kur’an, tahkik: Ahmed Abdulâlim Berduni, Kahire, 1972.
  • Garib, Bedru’z Zaman, Ferhenği Sa’di, Tahran, 1374.
  • Kayseri, Muhammed Davud, Şerhu Fususu’l Hikem, tahkik: Celaluddin Aştiyani, Tahran, 1375.
  • Ketani, Muhammed, er-Risaletu’l Müstedrife, tahkik: Zemzemi, Beyrut, 1406 / 1986.
  • Keşşi, Muhammed, Marifetu’r Rical, İhtiyaru Tusi, tahkik: Hasan Mustafavi, Meşhed, 1348.
  • Kuleyni, Muhammed, el-Kâfi, tahkik: Ali Ekber Gaffari, Tahran, 1391.
  • Lalkai, Keramatu’l Evliya, tahkik: Ahmed Sa’d Hamman, Riyad, 1412.
  • Lalkai, Hibetullah, Şerhu Usul-u İ’tikad-ı Ehli’s Sünne ve’l Cemaa, Riyad, 1402.
  • Malik b. Enes, “Risaletun ile Leys b. Sa’d”, Gazi Ayyaz’ın Tertibu’l Medarik’in birinci cildiyle birlikte, Beyrut / Trablus, 1387 / 1967.
  • Malik b. Enes, el-Muvatta, tahkik: Muhammed Fuad Abdulbaki, Kahire, 1370 / 1951.
  • Maverdi, Ali, Edebu’d Dünya ve’d Din, Kahire, 1375 / 1955.
  • Mübarek Fevri, Muhammed Abdurrahman, Tuhfetu’l Ehvezi, Beyrut, Daru’l Kutubu’l İlmiyye.
  • Muberrid, Muhammed, el-Kamil, tahkik: Muhammed Ahmed Dali, Beyrut, 1406 / 1986.
  • Meclisi, Muhammed Bakır, Biharu’l Envar, Beyrut, 1403 / 1983.
  • Muhibbuddin Taberi, Ahmed, er-Riyadu’n Nedreti fi Menakibi’l Aşereti, tahkik: İsa Himyeri, Beyrut, 1996.
  • Muhakkık Hilli, el-Muteber, tahkik: Nasır Mekarim Şirazi ve Diğerleri, Kum, 1364.
  • Muhakkık Hilli, Cafer, Mearicu’l Usul, tahkik: Muhammed Hüseyin Rezevi, Kum, 1403.
  • Mervezi, Muhammed, İhtilafu’l Ulema, tahkik: Subhi Samerrai, Beyrut, 1406 / 1986.
  • Mes’udi, Ali, Murucu’z Zeheb, tahkik: Yusuf Es’ad Dagir, Beyrut, 1385 / 1965.
  • Müslim b. Haccac, Sahih, tahkik: Muhammed Fuad Abdulbaki, Kahire, 1955 / 1956.
  • Ma’zi, Muhammed, Divan, tahkik: Abbas İkbal Aştiyani, Tahran, 1318.
  • Muammer b. Raşit, “el-Cami”, Sen’ani’nin el-Müsennifi c. 11.
  • Mufid, Muhammed, Evailu’l Makalat, tahkik: İbrahim Ensari, Kum, 1414 / 1993.
  • Melibari, Hamza, Abgariyyetu’l İmam Müslim fi Tertibi Ahadisi Müsnedihi’s Sahih, Beyrut, 1418 / 1997.
  • Muntecebuddin, Ali, Fihrits, tahkik: Abdulaziz Tabatabai, Kum, 1404.
  • Neccaşi, Ahmed, Rical, tahkik: Musa Şubeyri Zencani, Kum, 1407.
  • Na’nae, Remzi, el-İsrailiyyat ve Eseruha fi Kutubu’t Tefsir, Demeşk / Beyrut, 1390 / 1970.
  • Nehcü’l Belaga.
  • Nevevi, el-Mecmu’, tahkik: Mahmud Metrehi, Beyrut, 1417 / 1996.
  • Nevevi, Şerhu Ale Sahihi Müslim, Beyrut, 1392.
  • Nevevi, Yahya, Tehzibu’l Esma ve’l Lugat, Kahire, 1927.
  • Neviri, Ahmed, Nihayetu’l Erb, tahkik: Mufid Kamihe ve diğerleri, Beyrut, 1424 / 2004.
  • Vecih, Abdusselam, İ’lamu’l Mueellifini’z Zeydiyye, Umman, 1420 / 1999.
  • Veki’, Muhammed, Ahbaru’l Kuzat, Beyrut, Alemu’l Kitab.
  • Yahya b. Muin, Tarih, Rivayetu Duri, tahkik: Ahmed Mahmud Nur Seyf, Mekke, 1399 / 1979.
  • Yakubi, Ahmed, et-Tarih, Beyrut, 1379 / 1960.
  • Yamuri, Yusuf, Nuru’l Kabes el-Muhtasar mine’l Mutebes, tahkik: Rodolf Zulhayem, Visbaden, 1384 / 1964.

İngilizce Kaynaklar

  • Arberry, A. , The Chester Beatty Library: A Handlist of the Arabic Manuscripts, Dublin, 1955-1964.
  • Brun, S. J. , Dictionarium syriaco- latinum, Beirut, 1895.
  • Chong, P. D. , Ural-Altaic Etymological Wordlist, 1998.
  • GAS؛ Gesenius, W. , A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, tr. E. Robinson, ed. F. Brown et al. , Oxford, 1955.
  • Goldziher, I. , Vorlesungen über den Islam, Heidelberg, 1910.
  • Grujic, B. , Rečnik engelsko- srpskohrvatski, Belgrad etc. , 1976.
  • Haghighi, M. ,»Fundamentalism as Post-Modernism: An Iranian Case-Study«, Jusur, 1996, vol. XII.
  • Harnack, A. , History of Dogma, tr. N. Buchanan, Boston, 1901.
  • Hjelmslev, L. , Principes de grammaire générale, Copenhagen, 1928.
  • Horovitz, J. , »Alter und Ursprung des Isnād«, Der Islam, 1918, vol. VIII.
  • Jastrow, M. , A Dictionary of the Targumim, the Talmud Badli and Yershalmi, and the Midrashic Literature, London/ New York, 1903.
  • Leslau, W. , Comparative Dictionary of Ge’ez (Classical Ethiopic), Wiesbaden, 1991.
  • Liddell, H. G. and R. Scott, A Greek-English Lexicon, Oxford, 1968.
  • Littré, E. , Dictionnaire de la langue française, Paris, 1874.
  • Myrzabekova, K. et al. , Kasachisch- Deutsches Wörterbuch, Almaty, 1992.
  • Neusner, J. , Early Rabbinic Judaism: Historical Studies in Religion, Literature and Art, Leiden, 1975.
  • New Catholic Encyclopedia, Detroit etc. , 2003.
  • Pakatchi, A. , Analiticheskiĭ obzor osnov mistitsizma sheĭkha Nadzhm ad-dina Kubra, Ashkhabad/ Mashad, 2001.
  • id, »The Contribution of Eastern Iranian and Central Asian Scholars to the Compilaton of Hadîths«, History of Civilizations of Central Asia, Paris, 2000, vol. IV(2).
  • Pfeifer, W. , Etymologisches Wörterbuch des Deutschen, München, 1995.
  • Skeat, W. W. , An Etymological Dictionary of the English Language, Oxford, 1963.
  • Strack, H. L. , Introduction to the Talmud and Midrash, Philadelphia, 1931.


Hadis İlmi
Mütevatir Hadis Müttefik Meşhur Aziz Garib Hasen Hadis
Mutassıl Hadis Sahih Hadis Münker Hadis
Müsned Hadis Sened açısından Hadis İlmi Metin açısından → Metruk Hadis
Haber-i Ahad Zayıf Hadis Müderric Hadis
Münkati Hadis Muztarib Hadis Müdelles Hadis Mevkuf Hadis Münkati Hadis Mevzu Hadis