Şeyh Mufid

WikiShia sitesinden
Şuraya atla: kullan, ara
Şeyh Mufid
Example alt text
Kabri Şerifleri
Doğum Yeri ve Tarihi 11 Zilkade 336 veya 338 - Bağdat
Vefat Tarihi Hicri Kameri 413
Kabri Irak - Kazımeyn
Üstatları Şeyh Saduk
İbn Cüneyd İskafi
İbn Kovluveyh
Öğrencileri Seyyid Murtaza
Seyyid Rezi
Şeyh Tusi
Necaşi
Ün ve Şöhreti Muhaddis, Fakih, Mütekellim ve Usuli
Din İslam
Mezheb Şia
Eserleri El-İrşad
El-Muknie El-Emali
Evailu’l-Makalat
El-İfsah fi’l-İmame
El-Uyun ve’l-Mehasin
Kitabu’l-Mezar

Muhammed bin Muhammed bin Numan (Şeyh Mufid) (Arapça:الشيخ المفيد); Hicri 4 ve 5. yüzyılda yaşamış (h.k 336 veya 338 – 413) Şia’nın ünlü mütekellim, fakih ve tarihçilerindendir. Şeyh Mufid Şii kültürünün ve İmamiyye fıkhının ihya edicisi ve mürevviçlerinden sayılmıştır.

Şeyh Mufid Fıkıh usulünü tedvin ederek fıkıh ilminde yeni bir yöntem tesis etmiştir. Bu içtihat yöntemi, Şeyh Saduk’un hadis yöntemi ile İbn Cüneyd’in kıyas yönteminin orta yoludur. Şeyh, İbn Ebi Akil Ummani’nin yönteminden yararlanarak et-Tezkire bi Usuli’l-Fıkıh kitabını kaleme almış ve hükümlerin istinbat ve istihracı için usuller tedvin etmiştir. Öğrencileri Seyyid Murtaza ve Şeyh Tusi de onun yöntemini takip etmişlerdir.

Şeyh Mufid’i el-İ’lam fima İttefakati’l-İmamiyye aleyhi mine’l-Ahkam kitabından dolayı Fıkhı Mukarin’in kurucusu olarak bilmişlerdir.

Biyografisi

Nesebi, Doğumu ve Lakabı

Muhammed bin Muhammed bin Numan bin Abdusselam bin Cabir bin Numan,[1] hicri kameri 11 Zilkade 336[2] veya 338 yılında,[3] Bağdat yakınlarındaki Ukberi’de; İbn Basri pazarı adıyla bilinen mekanda dünyaya gelmiştir.[4]

Babasının öğretmen olmasından dolayı Şeyh Mufid ‘İbnu’l-Muallim’ (öğretmenin oğlu) olarak tanınmaktaydı. Ukberi ve Bağdadi de onun diğer lakaplarındandır.[5] Şeyh Mufid, Mutezili âlimlerinden Ali İbn İsa Rummani ile münazara yapmış ve o münazarada yaptığı açıklamalarla karşı tarafın delillerini çürütmüştür. Rummani de ona “Mufid” lakabını vermiştir.[6]

Tarih kaynaklarında Şeyh Mufid’in Ebu’l-Kasım Ali adında bir oğlu ve (Ebu Ya’li Caferi’nin eşi olan) bir de kızı olmak üzere iki evladının olduğu zikredilmiştir.[7]

Eğitimi

Şeyh Mufid çocuk yaşta babası ile birlikte Bağdat’a gelmiş ve ilmi eğitimine Cuel lakaplı Hüseyin bin Ali Basri (kendi asrındaki Mutezili büyüklerinden ve Kelam ve fıkıh ilminin ileri gelenlerinden) ve meşhur mütekellimlerden Ebu’l-Ceyş Muzaffer bin Muhammd Horasani Belhi’nin öğrencisi Ebu Yasir gibi Kelam ilminin büyük âlimlerinin yanında başlamıştır. Şeyh Mufid, Ebu Yasir’in tavsiyesi üzerine (Mutezili mezhebinin meşhur alimlerinden) Ali İbn İsa Rummani’nin derslerine katılmıştır.[8] Şeyh Mufid’in rivayetlerinden kendisinin 5 yaşındayken rivayet nakletme iznini elde ettiği anlaşılmaktadır.[9] Şeyh Mufid 40 yaşlarında Şiaların fıkıh, kelam ve hadis önderliğini üstlenmiş ve Şii inanç ve akidelerini savunmak için diğer mezheplerin âlimleri ile münazaralar yapmıştır.[10] Hayatı kargaşa ve çalkantılarla dolu bir döneme denk gelen Şeyh Mufid, hicrî kameri 392 veya 393 – 398 ve 409 yıllarında Bağdat’tan üç kez sürgün edilmiştir.[11]

Bunlara rağmen halifelerin yanında büyük bir konum ve makama sahipti. Özellikle Hatib Bağdadi gibi Ehlisünnet tercüme yazarlarının ona karşı kullandığı olumsuz sözler, Şeyh Mufid’in kendi döneminin toplumundaki etkisinin derecesini yansıtmaktadır. Onun ibaretlerinden çoğu kişilerin Şeyh Mufid’in eliyle Şia oldukları anlaşılmaktadır ve bu da mutaassıpların öfke ve nefretini harekete geçirmiştir.[12]

Kişisel Özellikleri

Şeyh Mufid’in zayıf, orta boylu, buğday tenli[13] ve çok sadakatli, mütevazı ve alçak gönüllü biri olduğunu nakletmişlerdir. Çok namaz kıldığı, oruç tuttuğu ve kalın giysiler giydiği için kendisine “Sofilerin şeyhlerinin şeyhi” lakabı verildiği belirtilmiştir.[14]

Ebu Ya’li Caferi (Şeyh Mufid’in damadı) onun hakkında şöyle söylemektedir: “Şeyh Mufid geceleri çok az uyurdu ve zamanının çoğunu namaz, mütalaa, ders verme veya Kur'an okumakla geçirirdi.”[15]

Vefatı ve Teşyii

Şeyh Mufid hicri 2 veya 3 Ramazan 413 Cuma günü vefat etti. Seyyid Murtaza’nın imamlığında kılınan Uşnan meydanındaki cenaze namazına 80 bin kişinin katıldığı rivayet edilmiştir.[16] Şeyh Tusi, onun cenaze namazını kılmak ve vefatına ağlamak için gelen, farklı mezheplerden halkın, izdihamını eşsiz olarak nitelemiştir.[17]

Birkaç yıl kendi evine defnedilen Şeyh Mufid’in kabri daha sonra Kureyş kabirlerine doğru; İmam Cevad’ın (a.s) kabri yakınlarına götürülmüştür.[18]

Bazı kaynaklarda Şeyh Mufid’in vefat ettiği zaman İmam Zaman’ın (a.s) hattıyla kabrinin üzerine şöyle yazıldığı zikredilmiştir:

یوم على آل الرسول عظیم‏ لا صوت الناعی بفقدک انه
فالعدل و التوحید فیک مقیم ان کنت قد غیبت فی جدث الثرى‏
تلیت علیک من الدروس علوم و القائم المهدیّ یفرح کلما

Ölüm habercisi senin yokluğunun haberini getirmesin

Bugün Al-i Muhammed için büyük musibet günüdür
Eğer toprak altında saklandıysan İlim ve tevhid seninle ikamet etmiştir.
Mehdiy-i Kaim (a.s) sevinirdi Çeşitli ilimlerde ders verdiğini gördüğünde.[19]

Şeyh Mufid Döneminde Bağdat’ın Durumu

Şeyh Mufid dönemindeki mezhepsel anlaşmazlıklarda, Kerh ve Babu’t-Tak gibi Bağdat’ın Şii yerleşim bölgeleri defalarca korkunç yangınlara maruz kalmıştır. Hicri 361 (veya 362) yılı, İzzu’d-Devle’nin hükümeti zamanında Sebük Tegin’in taassubu sonucunda Bağdat’taki fitne ve isyan daha da büyümüştür. Bu sırada İzzu’d-Devle’nin veziri Ebu’l-Fazl Şirazi Kerh’in ateşe verilmesini emretmiştir. Bağdat’ın en önemli bölümü olan Kerh, şehrin Şii yerleşim yeri ve Abbasi hükümetinin en büyük ticaret merkezlerinden biriydi. Bu hadise de çok sayıda kadın ve erkek (Şii) yanmıştır. Hicri 363 yılında mezhebi ihtilaflar sonucunda Kerh bir kez daha ateşe verilmiştir. Şeyh Mufid’in ömrünün son yıllarında (408 yılında) Abbasi halifesi Kadir Billah, Mahmud Gaznevi’nin desteğiyle, (ehlisünnetin tabiriyle) Rafiziler (Şiiler) başta olmak üzere kendisine muhalif olan birçok mezhep fırkalarının gruplarını öldürmeye, sürgün ve hapsetmeye başladı. Şeyh Mufid bu çalkantılı dönemde İmamiyye Şiilerinin rehberliğini üstlenmişti.[20]

İlmi Konumu

Tarihçiler, Şeyh Mufid’in muhaliflerinin (Sünni ve Mutezile'nin) şüphe ve eleştirilerine cevap verebilmek için onların bütün kitaplarını hıfzettiğini nakletmişlerdir.[21]

Şeyh Tusi el-Fihrist kitabında Şeyh Mufid’i zeki, keskin zekalı, hazırcevap, kelam ve fıkıh ilminin öncüsü olarak tanıtmıştır.[22] İbn Nedim’de “İbnu’l-Muallim” ibaresinin açıklamasında Şeyh Mufid’i, kelam ilminde diğerlerine mukaddem olan Şii mütekellimlerinin reisi olarak niteledikten sonra, onun eşsiz biri olduğunu söylemiştir.[23]

Şeyh Mufid, İslami ilimleri ihya edenlerin büyüğü, Şii kültürünün mürevvici ve İmamiyye fıkhını neşredenlerdendir.[24]

Yeni Fıkhi Ekolun Tesisi

Subhani ve Gurci’nin naklettiklerine göre Şeyh Mufid’den önce iki fıkhi metot yaygındı. Birinci metot; Şia âlimleri masumlardan (a.s) nakledilen fıkhi hadisleri sened silsileleri ile ve bazen sened silsileleri olmaksızın hadis metnini aynen ve hiçbir tasarruf ve değişiklik yapmadan kendi fıkhi fetvaları unvanıyla naklettikleri metottu. Daha sonraları bu metot biraz gelişti ve fakihler hadislerin dairesinden çıkmadan kendilerine içtihat yapma, hadislerin içerik ve delaletlerine mutabık fetva verme iznini verdiler. İbn Babıveyh Kummi’nin eş-Şerai’ kitabı ve Şeyh Saduk’un el-Muknie ve el-Hidaye kitabı bu metotla tedvin edilmiştir.[25] Bu dönemdeki diğer metot ise kıyasa dayalıydı. Bu metotta fakihler bazen adımlarını dini naslardan ileri atmaktaydılar. Bu metodun en önemli şahsiyeti Şeyh Mufid’in üstatlarından İbn Cüneyd İskafidir. İbn Ebi Akil Ummani ve Seyyid Murtaza ve Şeyh Mebsut da bu içtihat metoduna göre amel etmişlerdir.[26]

Şeyh Mufid, üstadı İbn Ebi Akil Ummani’nin fıkhi metodundan esinlenerek düzenli bir usul ve kurallara dayalı yeni bir fıkhi ekol meydana getirmiştir. Bu içtihat yöntemi, Şeyh Saduk’un hadisi metodu ile İbn Cüneyd’in kıyasi metodunun orta yoluydu. Şeyh Saduk ilk başta hükümlerin istinbatı ve istihracı için et-Tezkire bi Usuli’l-Fıkıh kitabını kaleme aldı. Şeyh Mufid’in öğrencilerinden Seyyid Murtaza ez-Zerie kitabında ve Şeyh Tusi de İddetu’l-Usul kitabında bu yolu devam ettirdi.[27]

Şeyh Mufid’in Fıkhi Metodunun Özellikleri

Şeyh Mufid kendi içtihat metodunda akıl için özel bir yere kaildi. Kitap ve sünnetin mefhum ve kavramlarını anlamanın yollarından birinin de akıl olduğuna inanmaktaydı ve hatta aklın hükümlerine aykırı olan rivayetlerin geçersiz olduğuna inanmaktaydı. Şeyh Mufid, hadis ekolüne karşı durduğu güç ve kararlılıkla, hükümlerin istinbatında kıyası ölçü karar kılanlar karşısında da durmuş ve mücadele etmiştir. Üstadı İbn Cüneyd’i de bu metodu izlemesinden ötürü son derece saygılı bir şekilde eleştirmiş ve getirdiği güçlü delillerle onun görüşlerini ret etmiştir. İbn Cüneyd’in kitaplarına, Nakdu Risaletu’l-Cuneydi ila Ehli Mısır ve en-Nakdu ala İbnu’l-Cuneyd fi İçtihadi’r-Rey gibi reddiye kitapları tedvin etmiştir. Şeyh Mufid bu konu hakkında şöyle yazmaktadır:

“… Ebu Ali b. Cüneyd’in kitaplarına gelince, o onları bazı ahkamlarla karıştırmış ve onlarda zan’na göre amel etmiştir. Bizim muhaliflerimizin uygun olmayan metottan; kıyastan yararlanmıştır ve bu yolla imamlardan nakledilen konuları ve şahsi görüşlerini birbiriyle karıştırmıştır ve bunları birbirinden ayırmamıştır. Gerçi bu ikisini bir birinden ayırmış olsaydı bile onun eserlerinde hüccet bulunmazdı; zira o hadis nakillerinde sadece mutavatır rivayetlerle yetinmeyip, ahad haberden de yararlanmıştır.”

Dolayısıyla Şeyh Mufid hadis ekolü tabanlı fıkhı ve şahsi rey ve kıyasa dayalı fıkhı bir kenara bırakarak fıkıhta üçüncü bir yol açmıştır.

Şeyh Mufid bu içtihat yönteminde birbiriyle zıt ve çelişen haberlerin arasını cem etmiş ve sıhhat karinesi olmayan ahad haberlerden sakınmıştır ve Usul-u Fıkıh tedvin ederek amelen yeni bir fıkıhın temellerini atmıştır.[28]

İlmi Münazaralara Katılımı

Şeyh Mufid, İslam hükümetinin merkezi olan Bağdat’ta, farklı mezheplerin alimlerinin yaşadığı ve ilmi ve bilimsel tartışma ve münazara toplantılarının yaygın olduğu bir asırda yaşamaktaydı. Bu münazaralar çoğu zaman halifelerin yanında yapılmaktaydı. Şeyh Mufid de Şii inançlarının esaslarını savunmak için bu toplantılara katılmakta ve Şia mektebine karşı yapılan soru ve eleştirileri cevaplamaktaydı.[29]

Şeyh Mufid’in evinde de farklı mezheplerin âlimlerinin katıldığı münazara toplantıları düzenlenirdi ve Şeyh Mufid onların hepsiyle de ilmi olarak münazaralarda bulunurdu.[30] Şeyh Mufid’in zekası, zengin bilgisi, hızlı aktarımı, çevikliği ve düşman karşısındaki[31] güzel dili, sabrı, hilmi ve hazır cevap olması Mutezile, Mucbire, Zeydiyye, İsmailiyye ve diğer fırkaların alimleri ile münazaraya oturma imkanı sağlamıştır.[32]

Şeyh Mufid bu alanda el-İ’lam bima İttafaket aleyhi’l-İmamiyye mine’l-Ahkam kitabını tedvin etmiştir. Böylece Fıkhı Mukarin ilminin temelleri bu alimin eliyle tesis edilmiş ve Seyyid Murtaza’nın el-İntisar’ı, Şeyh Tusi’nin el-Hılaf’ı ve Allame’nin Tezkiretu’l-Fukaha’sıyla bu ilim dalının binası tamamlanmış ve yaygınlaşmıştır.

Şeyh Mufid el-İ’lam kitabının önsözünde şöyle yazmaktadır: “Şimdi ben Evailu’l-Makalat fi’l-Mezahib ve el-Muhtarat kitabının başına eklenmesi için İmamiyye’nin ittifak ettiği fıkhi konuları ve Ehlisünnetin ittifak ettiği fıkhi meseleleri ve imamiyye fırkası ile ihtilafı olan bazı fırkaların görüşlerini bir araya topladım ve bu işi benden önce kimse yapmamıştır.”[33]

Şeyh Mufid’in Üstatları

Şeyh Mufid’in asrı ilmin gelişme asrıydı ve bundan dolayı Şeyh iki fırkanın en büyük muhaddis, mütekellim ve fakihlerinin mahzarından yararlanma imkânı bulmuştur. A’yanu’ş-Şia kitabının yazarı kitabında elli altı büyük alimin ismini zikretmiştir. Onların en tanınmışlarından bazılarının isimleri şöyledir:[34]

  1. Şeyh Saduk (vefat: 381)
  2. İbn Cüneyd İskafi (vefat: 381)
  3. İbn Kovluveyh (vefat: 369)
  4. Ebu Galib Zurari (vefat: 368)
  5. Muhammed bin İmran Merzibani (vefat: 384)
  6. Ebubekir Muhammed bin Ömer Ciabi (vefat: 355)
  7. Ebu Abdullah Hüseyin bin Ca’li Basri (vefat: 369)
  8. Ali bin İsa Rummani (vefat: 384)

Şeyh Mufid’in Öğrencileri

Şeyh Mufid, Şia’nın büyük âlimlerinden biridir ve bu seçkin âlimin ders halkalarına çok sayıda değerli ve mümtaz öğrenci katılmaktaydı. Burada bu öğrencilerden bazılarının isimlerine değineceğiz:[35]

  1. Seyyid Murtaza (vefat: 436)
  2. Seyyid Rezi (vefat: 406)
  3. Şeyh Tusi (vefat: 460)
  4. Necaşi (vefat: 450)
  5. Sellar Deylemi (vefat: 463)
  6. Ebu’l-Feth Keraceki (vefat: 449)
  7. Ebu Ya’li Muhammed bin Hasan Caferi (vefat: 463)

Şeyh Mufid’in Eserleri

El-İrşad
Ana Madde: Şeyh Mufid’in Eserleri

Necaşi’nin fihristine göre Şeyh Mufid’in eserlerinin mecmuası 175 kitap ve risaledir.[36] Onun eserleri birkaç ilim dalında sınıflandırılabilir. Şeyh’in fıkıh ilmindeki en meşhur eseri el-Muknie, kelam ilminde Evalilu’l-Makalat ve tarihte ise el-İrşad’dır. Şeyh Mufid’in eserlerinin mecmuası 14 ciltte ve Musannifatı Şeyh Mufid olarak yayınlanmıştır. Bu mecmua hicri şemsi 1371 yılında uluslararası Şeyh Mufid kongresinin düzenlenmesi için yayınlanmıştır.

  1. El-İrşad fi Marifeti Hucecillahi ale’l-İbad: İlk kitabı Masum imamların (a.s) hayatı hakkındadır ve Şeyh’ten sonraki alimler İmamların (a.s) hayatı noktasında bu kitaba itimat etmişlerdir. Bu kitap Farsça, Türkçe, orduca ve İngilizce dillerine tercüme edilmiştir.[37]
  2. El-Muknie: Şia’nın en eski fıkıh metinlerinden sayılan bu kitap fıkıh babları hakkındadır. Şeyh Tusi bu kitabı Tehzibu’l-Ahkam (Kutubu Erbea’dan biri) adıyla şerh etmiştir.[38]
  3. El-Cemel ve’n-Nusra li Seyyidi’l-İtre fi Harbi’l-Basra: Cemel savaşı hakkında olan bu eser Farsça ve Fransızca dillerine çevrilmiştir.[39]
  4. El-Emali veya El-Mecalis: 42 meclisten oluşan bu eser Üstat Veli tarafından Farsçaya tercüme edilmiştir.[40]
  5. El-Uyun ve’l-Mehasin: Bu eserde Şeyh Mufid’in muhalifleri ile yaptığı münazaralar zikredilmiştir. Seyyid Murtaza bu kitaptan bazı bölümleri el-Fusulu’l-Muhtarre mine’l-Uyuni ve’l-Mehasin adlı kitabında bir araya getirmiştir. Necef’te yayımlanan El-Fusulu’l-Muhtarre mine’l-Uyuni ve’l-Mehasin kitabını Aga Cemaluddin Hansari Farsçaya çevirmiştir.[41]
  6. Evailu’l-Makalat fi’l-Mezahib ve’l-Muhtarat: Bu kitapta İmamiyye Şia’sının kelami görüşleri kaleme alınmıştır.[42]
  7. El-İtikad bi Sevabi’l-İntikad: Bu kitap Şeyh Saduk’un akaid kitabının eleştirisel şerhidir.[43]
  8. El-İfsah fi’l-İmame: Bu eser İmam Ali’nin (a.s) imametinin ispatı hakkındadır.[44]
  9. El-Mesailu’l-Kafiye fi İptali Tovbetu’l-Hatiyye: Bu kitapta Aişe, Talha ve Zübeyr’in tövbesi konusu işlenmiştir.
  10. Kitabu’l-Mezar: Bu kitap iki bölümden oluşmaktadır: Birinci bölümü Kufe ve Kerbela ve İmam Ali (a.s) ve İmam Hüseyin’in (a.s) ziyaretinin fazileti ve ikinci bölümü ise Hz. Resulü Ekrem (s.a.a), Hz. Fatıma (s.a) ve diğer imamların (a.s) ziyaretinin fazileti hakkındadır.[45]

Uluslararası Şeyh Mufid Kongresi

Şeyh Mufid Kongresi Pulu
Ana Madde: Şeyh Mufid Kongresi

Uluslararası Şeyh Mufid Kongresi (Kongreyi Cihaniyi Hezarei Şeyh Mufid) 17 – 19 Nisan 1993 (28 – 30 Ferverdin 1372) tarihleri arasında Kum şehrinin Medrese-i Aliyi Terbiyeti ve Fezai okulunda düzenlenmiştir. Dünyanın çeşitli ülkelerinden bu kongreye katılan birçok aydın ve düşünür, sundukları makale ve tezlerle Şeyh Mufid’in ilmi ve dini şahsiyetine değinmişlerdir. Şeyh Mufid’in eserlerinden bir bölümü Şeyh Mufid Kongresi tarafından yayınlanmıştır.[46]

Şeyh Mufid’in Sinema Filmi

Mahmud Hasani’nin yazdığı ve Sirus Mukaddem ve Feriborz Salih’in yönetmenliğini yaptığı Şeyh Mufid’in hayatını konu edinen 90 dakikalık sinema filmi 1995 yılında çekilmiştir. Bu filim 2002 yılında “Hurşidi Şeb” (Gece güneşi) adıyla dizi şeklinde İran’ın ikinci kanalında (Şebekeyi 2) yayınlanmıştır.[47]

Daha Fazla Bilgi İçin

  • Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkh ve Fukaha, Tahran, Simet, 1385.

Kaynakça

  1. En-Necaşi, Fihristi Esmai Musannifi’ş-Şia (Ricalu’n-Necaşi), s. 399, rakam 1067.
  2. Necaşi, Ricalu’n-Necaşi, s. 402.
  3. İbn Nedim, s. 197, Tab’atu Avrupa; et-Tusi, el-Fihrist, s. 239.
  4. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 7 – 8.
  5. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 7 – 8.
  6. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 8 – 9.
  7. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 37 ve Şubeyri, Na Goftehayi ez Hayatı Şeyh Mufid, s. 118.
  8. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 8 – 9.
  9. Şubeyri, Na Goftehayi ez Hayatı Şeyh Mufid, s. 58 - 59.
  10. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 23 – 24.
  11. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 24.
  12. Tarihi Bağdat, c. 3, s 231; en-Nucumu’z-Zahire, c. 4, s. 258; Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 25’den naklen.
  13. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 27 ve 104.
  14. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 26.
  15. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 26 - 27.
  16. Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 39.
  17. Et-Tusi, el-Fihrist, s. 239.
  18. Necaşi, 1407, s. 402 - 403.
  19. Talikatu Emelu’l-Amil, s. 305.
  20. Şubeyri, Na Goftehayi ez Hayatı Şeyh Mufid, s. 95 - 97.
  21. Siyeri A’lamu’n-Nubela, c. 17, s. 344; Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 23’den naklen.
  22. Et-Tusi, el-Fihrist, s. 238.
  23. En-Nedim, 1350, s. 226, ve s. 247.
  24. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144 - 147.
  25. Subhani, Movsuatu Tabakatu’l-Fukaha, s. 245 – 246; Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144 - 147.
  26. Subhani, Movsuatu Tabakatu’l-Fukaha, s. 246; Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144 - 147.
  27. Subhani, Movsuatu Tabakatu’l-Fukaha, s. 245; Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144 - 147.
  28. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144 - 147.
  29. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144 - 147.
  30. Muntezim, c. 8, s. 11; Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 23 - 24.
  31. İbn Nedim, s. 246; Fihristi Şeyh, rakam: 694; el-İmta’ ve’l-Muanese, c. 1, s. 141; Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 24.
  32. Mukaddime-i Tehzib, s. 17 ve 19; Şubeyri, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, s. 24.
  33. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144 - 147.
  34. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 143.
  35. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 143.
  36. Necaşi, 1407, s. 399 - 402.
  37. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 143 - 144.
  38. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144.
  39. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144.
  40. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144.
  41. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144.
  42. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144.
  43. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144.
  44. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144.
  45. Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, s. 144.
  46. Danişgahı İnkılab, sayı 97, s. 181 - 182.
  47. Bankı Camii İttilaatı Sinemayı İran, (www.sourehcinema.com).

Bibliyografi

  • Gurci, Ebu’l-Kasım, Tarihi Fıkıh ve Fukaha, Tahran, Simet, h.ş 1385.
  • İbn Nedim, Muhammed b. Ebu Yakub İshak, el-Fihrist, tahkik: Rıza Teceddüd, Tahran, h.ş 1350.
  • Subhani, Cafer, Movsuatu Tabakatu’l-Fukaha, Mukaddime (el-Kısmu’s-Sani), Müessesetu İmam Sadık (a.s), Kum, h.k 1418.
  • Şubeyri, Seyyid Muhammed Cevad, Gozari ber Hayatı Şeyh Mufid, Kongreyi Cihaniyi Hezarei Şeyh Mufid’deki farsça makaleler, sayı 55, 28, 29, 30, Ferverdin 1372, Kum, Kongreyi Hezarei Şeyh Mufid, h.k 1413.
  • Şubeyri, Seyyid Muhammed Cevad, Na Goftehayi ez Hayatı Şeyh Mufid, Kongreyi Cihaniyi Hezarei Şeyh Mufid’deki farsça makaleler, sayı 55, 28, 29, 30, Ferverdin 1372, Kum, Kongreyi Hezarei Şeyh Mufid, h.k 1413.
  • Tahrani, Aga Bozork, Tabakatu A’lamu’ş-Şia, c. 2, Kum, İsmailiyan.
  • Tusi, Muhammed b. el-Hasan, el-Fihrist, muhakkık: Cevad el-Kayyumi, Müessesetu Neşru’l-Fekahe, h.k 1417.
  • Necaşi, Ahmed b. Ali, Ricalı Necaşi, musahhih: Seyyid Musa Şubeyri Zencani, Kum, Defteri İntişaratı İslami, h.k 1407.