Taslak:Tedebbür

Tedebbür, ilahi ayetlerin batını (iç boyutu) üzerinde düşünmektir.

Tedebbürün Önemi ve Konumu

Dini terminolojide tedebbür; Kur'an-ı Kerim üzerinde derinlemesine düşünmek, tefekkür etme ve bilinçli, dikkatli bir şekilde inceleme anlamına gelir. Kur'an ilimlerinin ve Kur'an tilaveti adabının önemli meselelerinden biri de Kur'an üzerinde tedebbürdür. Öyle ki müfessirler, üzerinde düşünülmeden yapılan Kur'an okumanın kayda değer bir önemi olmadığına inanırlar; çünkü Kur'an'ın nüzulündeki amaç, ayetlerle amel etmek, manalara yönelmek ve ilahi ayetler üzerinde tedebbür etmektir.

İmam Humeyni de ilahi ayetlerde edebbürün konumuna ve önemine dikkat çekmiş ve Kur'an'ın asıl maksatlarına ulaşmak için ayetler üzerinde tedebbür etmenin gerekli olduğunu ve bunun Kur'an kıraatinin en büyük edeplerinden biri olduğuna inanmıştır. Ona göre Kur'an'ın manaları üzerinde tedebbür etmek, kalbin etkilenmesine ve yakîn makamına ulaşmaya vesile olur.

Kur'an'da Tedebbürün Etkileri

İmam Humeyni'ye göre bilinçli tilavetin ve Kur'an'da tedebbürün ilk etkisi, onun vahiysel yönünün mütedebbir (düşünen) kişi için aydınlanmasıdır. Bu durum, ilahi ayetlerin içeriğinde ve üslubunda göze çarpan şaşırtıcı düzen ve ahenkten kaynaklanır. Bu sebeple, Kur'an'ın manaları üzerinde tedebbür eden kişinin kalbi yavaş yavaş etkilenir ve daha ileri aşamalarda "Oku ve Yüksel" (İkra ve İs'ad) hakikatini bizzat bu alemde idrak eder; ta ki ilahi kelamı vasıtasız olarak Mütekellim'inden (Sahibinden) işitinceye kadar. Ayrıca tedebbürün bir diğer etkisi de dinin hakikatine dair marifet (bilgi) kazanmaktır.

İmam Humeyni'ye göre Kur'an üzerinde düşünen kişi yoluna devam ederse, tedebbür onun için bir meleke (alışkanlık) haline gelir, Kur'an'ın hakiki marifetlerine ulaşır ve kendisine daha önce kapalı olan kapılar açılır. Tedebbürün bir diğer etkisi ise kalbi huzura ulaşmaktır. İmam Humeyni'ye göre insan, ilahi ayetlerde tedebbür ederek, kalbi selamet ve şifanın mertebelerini, en alt derece olan mülki kuvvetlerden, en nihai nokta olan Kalb-i Selim'e kadar elde etmelidir. Kur'an'da tedebbürün diğer etkileri ise fitnelerden ve günahlardan kurtulmak, Allah'a tevekkül ve itimat etmektir.

Tedebbürde Aklın Rolü

İlahi ayetlerde bir tedebbür aracı olarak aklın rolü o kadar önemlidir ki, müfessirler akli delillendirmelere özen gösterilmesi ve Kur'an'dan neşet eden kavramların sunulmasında aklın rolü üzerinde ısrarla durmuşlardır. İmam Humeyni, Kur'an'da tedebbürü, ilahi ayetlerin anlaşılmasında aklın kullanılmasının delillerinden biri olarak görür. O, semavi kitapların ve ilahi peygamberlerin gönderilme zorunluluğunu, insanda bulunan akla ve insanın hidayet ve aydınlanmaya olan ihtiyacına bağlamaktadır. Bu nedenle herkes, akli kapasitesi ve deruni saflığı ölçüsünde Kur'an'dan faydalanabilir ve onun üzerinde tedebbür edebilir.

Tedebbürün Engelleri

Kur'an-ı Kerim üzerinde tedebbür etmek, insanın Allah ile olan bağını sürekli olarak sağlamlaştıran önemli hususlardandır. Bu yüzden insanı asıl yoldan saptıran hasarların ve engellerin her zaman hedefindedir. İmansızlık, batıni (içsel) arınmanın olmaması, guluv (aşırılık) ve taksir (ihmal) bu engellerdendir.

İmam Humeyni de ilahi ayetlerde tedebbürün önündeki engellerden birinin batınî taharetin (iç temizliğin) yokluğu olduğunu savunur. Ona göre insanın her ameli melekuti bir surete sahiptir; bu suret vasıtasıyla nefsin melekutunun batını ya nurlanır ya da kararır. Bu sebeple kalp nurlanmadan ve kalbin kilitleri açılmadan yapılan tedebbür etkisizdir. Ayrıca ona göre Kur'an'da tedebbürün diğer engelleri; guluv (aşırı gitmek), taksir (kusurlu davranmak) ve zahir veya batında duraklayıp kalmaktır. İmam'a göre Kur'an'ın sadece zahirine kanaat etmek ve lafızlarla yetinmek, kişiyi Kur'an'ın batınından mahrum bırakan ve bazılarının inancına musallat olan engellerdendir. Bu durum, kişilerin Kur'an'da tedebbürden ve neticesinde onun yüce marifetlerine ulaşmaktan mahrum kalıp, sadece zahir mertebesinde takılıp kalmalarına neden olmuştur.