Meşhed

WikiShia sitesinden
Şuraya atla: kullan, ara
İmam Rıza'nın (a.s) Türbesi

Meşhed veya Meşhedu’r-Rıza (Farsça:مشهد); İran’ın kuzeydoğusundaki Horasanı Rezevi eyaletinin merkezi ve Şiilerin en önemli mezhebi şehirlerinden biridir. Afşarlılar zamanında İran’ın başkenti olan bu şehir, İran’ın Tahran’dan sonraki ikinci büyük şehridir. 2011 yılında yapılan nüfus sayımına göre yaklaşık iki milyon 760 bin nüfusludur. Meşhed şehri İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin varlığı nedeniyle İran ve İran dışından yılda yaklaşık 30 milyon ziyaretçiyi ağırlamaktadır.

Meşhed şehri 2009 yılında İran’ın manevi başkenti unvanını almış ve aynı şekilde ISESCO tarafından 2017 yılı İslam Kültür Başkenti olarak tanınmıştır.

İsimlendirilmesi

Meşhed kelimesi, şehadet mahalli anlamına gelmektedir. İmam Rıza (a.s) Abbasi halifesi Memun tarafından şehit edildikten sonra, hicri kameri 202 yılında Haruni Senabad türbesinde toprağa verildi. O günden sonra “Senabad-ı Nugan” “Meşhedu’r-Rıza” olarak anılmaya başladı. Şah Tahmasb Safevi zamanında Tus şehri sakinleri Meşhed’e göç ettirildi ve zamanla bu şehrin ismi Meşhed olarak baki kaldı.[1]

Bazı tarihi kaynaklarda Meşhed; Meşhed-i Tus, ve Meşhed-i Nugan olarak da anılmıştır. [2]

Tarihçesi

Üçüncü Asır: Meşhed Şehrinin Şekillenmesi

İnsanların İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin etrafına ne zaman yerleştikleri hakkında net bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak tarihi senetler esasınca, hicri üçüncü asrın sonlarında Aleviler, seyyidler ve İmam Rıza’nın (a.s) akrabalarından oluşan bir grup İmam’ın (a.s) türbesinin yanında yaşamaktaydılar.[3] Daha sonra ziyaretçilerin dinlenmesi için mekanlar, pazarlar ve oteller yapıldı. Zamanla İmam Rıza’nın (a.s) toprağa verildiği Meşhedu’r-Rıza, Nugan şehrinin yanında bir şehre dönüştü ve Şia ve Ehlibeyt dostlarından birçok grup oraya yerleşti veya ziyarete gitti.[4]

Dördüncü Asır: Türbenin Sebük Tegin Tarafından Tahribi

Dördüncü asır birçok alim, Müslüman bilimci ve Horasan muhaddislerinin Meşhed’e gidip geldikleri dönemdi. Öyleki Şeyh Saduk birkaç kez Rey’den Meşhed’e gitmiştir ve Emali kitabının üç cildi İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin yanı başında yazılmıştır.[5] İran’daki Al-i Buveyh hükümetiyle aynı zamana denk gelen bu dönemde Meşhed’de mescit ve medreseler yapılmış ve Şia alim ve fakihleri de Ehlibeyt öğretilerini tebliğ etmekle meşgul olmuşlardır.[6] İran’da Gaznelilerin hükümete geçmesinden sonra hicri 370/980 – 380/990 yıllarında Sebük Tegin Şia’ya olan karşıtlığı ve Ehlibeyt düşmanlarının tebligatlarının etkisinde kalması nedeniyle, Meşhed şehrinin viran edilmesi emrini vermiştir. Bu hadisede İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin kubbesi yıkılmış, ziyaretçilerin türbeye girişi yasaklanmış ve şehir sakinleri de şehirden atılmıştır. Hatta şehirdeki evler de tahrip edilerek şehir viraneye çevrilmiştir. Meşhed şehri yıllarca harabe olarak kalmıştır.[7]

Sebük Tegin’in ölümünden sonra İmam Rıza’nın (a.s) türbesi Sebük Tegin’in oğlu ve veliahdı Sultan Mahmud Gaznevi (hükümet dönemi: 387 - 421) tarafından yeniden restore edilmiş ve Meşhed şehri yeniden eski haline dönmüştür. Cuma namazları ve vaaz kürsüleri kurulmaya başlamış ve Gaznelilerin hükümeti süresince de huzurlu bir dönem geçirmiştir.[8]

Beşinci ve Altıncı Asır: Uzun Süreli Sessizlik ve Bir Anda Kaos

Hicrî beşinci asırdaki Selçuklular döneminde, her ne kadar hükümdarlar Hanefi mezhep olsa da İmam Rıza’nın (a.s) türbesine saygı göstermekte ve türbeyi ziyarete gitmekteydiler. Melikşah ve Sultan Sencer gibi Selçuklu hükümdarlarının İmam Rıza’nın (a.s) türbesine özel ilgi ve teveccüh gösterdikleri noktasında rivayetler nakledilmiştir.[9] Tarihi kaynaklara göre bu dönemde Meşhed’e çıkan bütün yollar güvenli hale getirilmiş ve yol kesiciler yolculara saldırma cüretini bulamamışlardır. Ehlibeyt düşmanları da ziyaretçilerin gidiş gelişlerine mani olamamışlardır.[10]

Hicri 510 / 1116 yılının Aşurasında, Alevilerden biri şahıs ile Ehlisünnet fakihlerinden birisinin arasında geçen niza, Meşhed’in muhasarası, istilası ve İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin tahrip edilmesi ve aynı şekilde şehrin yağmalanması ve halkın öldürülmesiyle sonuçlanmıştır.[11] O olaydan sonra bu güne kadar İmam Rıza’nın (a.s) türbesi tamamen tahrip edilmemiştir.[12] Bazı tarihçiler Alevi şahıs ile Ehlisünnet fakihinin arasından meydana gelen çekişmenin uzlaşmayla sonuçlandığına, ancak Kerramiyye fırkasının meydana gelen koşullardan faydalanarak halkı tahrik etmeye başladıklarına inanmaktadırlar.[13] Bu hadise Selçuklu padişahı Sultan Sencer döneminde ve onun Gazneye saldırısı zamanında meydana gelmiştir. Sultan Sencer bu olaydan haberdar olunca veziri Mecdu’l-Mülk Kummi’yi İmam Rıza’nın (a.s) türbesini ve Meşhed şehrini restore etmekle ve ziyaretçilerin gidiş geliş vesilelerini temin etmekle görevlendirmiştir.[14] O günden sonra da Meşhed şehri hiçbir zaman Şii – Sünni çekişmesiyle karşılaşmamıştır.[15]

Yedinci Asır: Moğol İstilası ve Tarihi İhtilaflar

Cengiz han hicri kameri 617 / 1220-21 yılında Horasan’a saldırarak şehirleri ateşe vermiş, halkın çoğunu öldürmüş ve mescit ve medreseleri de yerle bir etmiştir.[16] Meşhed yakınlarındaki eski ve meşhur Nugan ve Taberan şehirleri tamamıyla yıkılmış ve günümüzde onlardan geriye Haruni binası dışında hiçbir iz kalmamıştır. Bunlara rağmen Meşhed şehri bazı tarih kaynaklarının yazdığına göre (Fazlullah bin Ruzbehan Hanci Mihmanname-i Buhara kitabında) halkın sığınak yeri olmuş ve Cengiz’in emriyle oraya giden herkes güvende olmuştur.[17] İbn Ebi’l-Hadid’in Nehcü’l-Belağa’nın şerhinde Meşhed şehri ve İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin tahrip edilmesi konusuna değinmesine rağmen Atamelik Cüveyni Tarihi Cihanguşa kitabında İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin yıkıldığından söz etmemiştir.[18]

Sekizinci ve Dokuzuncu Asır: İmam Rıza’nın Türbesine Özel İlgi

Meşhed şehri İlhanlılar (h.k 656/1258 - 750/1349-50) ve Timurlular (h.k 771/1369-70 to 911/1505-6) döneminde gelişti ve bu iki silsile İmam Rıza’nın (a.s) türbesine ve Meşhed şehrine özel ilgi gösterdiler.[19] Heratta hükümet eden Emir Timur’un halefi Şahruh yılın birkaç ayını Meşhed’de geçirirmiş. Onun eşi Guherşad İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin yanında büyük bir mescit inşa etmiş ve onu vakfetmiştir. Bu mescit Guherşad mescidi olarak bilinmektedir.[20]

Onuncu ve On Birinci Asır: Şehrin Bayındırlığı ve Türbenin Genişletilmesi

Hicri kameri 10. yılın başlarında Safevi devletinin gelişiyle Şia mezhebi İran’da resmiyet kazandı ve devamında da Meşhed şehri Şia’nın İran’daki asli merkezlerinden birine dönüştü.[21] Safevi padişahları ciddiyetle Meşhed şehrinin bayındır olması için özen gösterdiler ve İmam Rıza’nın (a.s) türbesine günümüzde eski avlu olarak bilinen kuzey avlu gibi yeni bölümler eklediler. Türbenin kubbesinin altın yapılması, Meşhed şehrinin restoresi, tarımsal kalkınma, ticareti ve sanayisi, Şia alim ve ricallerinin huzuru ve yeni medreselerin inşası Meşhed şehrinin canlanmasına özel bir katkı sağladı.[22]

On İkinci ve On Üçüncü Asır: Başkentlikten Topa Tutulmasına Kadar

Nadir şah Afşar (h.k 1067/1656-57 - 1126/1714) İran’ı fethettikten ve ülkeyi isyancılardan temizledikten sonra Meşhed şehrini başkent yaparak bu şehrin kalkınması için çok çaba sarf etti. Eski avludaki sekkahane ve İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin minareleri onun zamanında altın yapıldı.[23]

Kacarlılar hükümetinin başlamasıyla (h.ş 1174 / 1760-61 – 1304 / 1886-87) İran’ın başkenti Meşhed’den Tahran’a taşındı. Bu duruma rağmen Meşhed şehrinin kalkınması durmadı; pazarlar ve kervansaraylar tesis edildi ve İmam Rıza’nın (a.s) türbesine yeni revaklar yapıldı. Eski ve yeni avlunun altın yapılması, türbeye aynalı işlemelerin yerleştirilmesi ve aynı şekilde Daru’s-Siyade ve Daru’l-Huffaz revakları bu döneme aittir.[24]

Kacar hükümetinin sonlarına doğru Meşhed şehri Rusların saldırısına uğradı ve İmam Rıza’nın (a.s) türbesi topa tutuldu. Bu saldırıda halktan birkaç kişi öldürüldü. Bu saldırı hadisesinde türbenin hazinesinde mevcut olan mal ve altındalar tahliye edildi.[25]

On Dördüncü Asır: Büyüme ve Gelişme Dönemi

Pehlevi hükümeti döneminde Meşhed şehri önceki dönemlerden daha da çok gelişti. Mahalle, meydan, caddelerin yapılması, nakliye araçlarının girişi, hava alanı, tren yolu yapılması ve caddelerin inşası bunlardan bazılarıdır.[26]

Kültür ve Maneviyat Başkenti

Meşhed şehri 2009 yılında İran’ın manevi başkenti olarak tanındı.[27] Ayrıca İslami Eğitim, Bilim ve Kültür Organizasyonu (ISESCO) tarafından da 2017 yılı İslam Kültür Başkenti ilan edildi.[28] ISESCO her yıl için üç şehri İslam dünyasının kültür başkenti olarak tanıtmaktadır.[29]

İmam Rıza’nın (a.s) Türbesi

Ana Madde: İmam Rıza’nın (a.s) Türbesi

İmam Rıza (a.s) Memun’un emriyle Harun’un kabri yanına, Haruniye türbesinde toprağa verildi[30] ve bu bölge zamanla Meşhedu’r-Rıza olarak tanındı.[31] Timurluların hükümeti dönemine kadar kabirlere zarih yaptırmak yaygın değildi.[32] İslam İnkılabı öncesi genişliği 120 bin metre kare olan İmam Rıza’nın (a.s) türbesi, 2013 yılında 1 milyon metre kareye ulaştı.[33]

12 ton ağırlığında olan İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin beşinci zarihi 6 mart 2001 yılında takılmıştır.[34] 28 revakı ve 63 bin metre kare kapalı alanı ile 160 bin kişilik cemaati alma kapasitesine sahiptir.[35] Astanı Kudsi Rezevi, İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin idaresinin de içerisinde yer aldığı büyük ve çok yönlü iktisadi, mezhebi ve kültürel bir kuruluştur. Sahip olduğu çok sayıdaki vakıflardan yararlanarak İslam dünyasının en büyük vakıf organizasyonu olarak tanınmıştır.[36] İmam Rıza’nın (a.s) türbesine ait olan menkul vakıflar şunlardan ibarettir: Müze ve hazinede korunan Kur’anlar, el yazmaları, mücevherler, değerli eşyalar, tabaklar, kumaşlar ve tablolar. Menkul olmayanlar ise şunlardır: Arazi, bahçe ve binalar.[37]

İmam Rıza’nın (a.s) türbesinin ekonomik gücü olan “Sazmanı İktisadiyi Rezevi”, sanayi, maden, tarım, inşaat ve hizmet sektörü gibi çeşitli alanlarda 40’a yakın şirketi idare etmektedir.[38]

Meşhed İlim Havzaları

Mirza Cafer Medresesinin Girişi
Ana Madde: Meşhed İlim Havzaları

Meşhed ilim havzasının geçmişi çok eski yıllara dayanmaktadır. Bazı tarih kaynaklarına göre İmam Rıza’nın (a.s) türbesindeki ilmi faaliyetler Safeviye öncesi asırlarda da yaygındı ve İbn Babıveyh, Şeyh Tusi, Ebu Ali Fazl bin Hasan Tabersi, Ebu’l-Berekat Muhammed bin İsmail Meşhedi, İbn Ebi Cumhur ve Hacı Nasıruddin Tusi gibi alimler bu şehirde sükunet etmiş ve ilmi mahfiller düzenlemişlerdir.

Safeviye döneminde Hüseyin bin Abdussamed Harisi, Şeyh Bahai’nin babası Şeyh Hürr’ü Amuli ve Şeyh Lütfullah Meysi gibi Cebeli Amul ulemasının Meşhed’e hicreti ve Safevi devletinin Horasan’daki eğitim ve öğretime, dini tebligatlara ve dini medreselerin inşasına gösterdiği ilgi, ilmi mahfillerin güçlenmesi ve gelişmesine yol açmış ve böylece Meşhed ilim havzası güçlü ve zengin bir ilim havzasına dönüşmüştür.

Kacarlılar döneminde de ilim havzalarının gelişimi devam etti. Meşhed ilim havzası Goherşad vakıasının meydana geldiği meşrutiyet inkılabından sonra ve özellikle de Necef’te okumuş Ahund Horasani’nin oğlu Aga Zade Horasani ve Hacı Aga Hüseyin Kummi (vefat: h.ş 1326) iki din aliminin Meşhed’e hicretinden ve aynı şekilde Şeyh Murtaza Aştiyani’den sonra üst düzey harici fıkıh ve usul dersi alanında daha da çok gelişmiştir. Hacı Aga Hüseyin Kummi ve Aga Zade Horasani’nin öncülüğündeki bu ilim havzası, birinci pehlevi döneminde toplumun dini inançları ile çelişen hükümetin çeşitli siyasi ve toplumsal eylemlerine karşı çıkmıştır. Rıza Şah’ın düşüşünden sonra Meşhed ilim havzası yeniden ihyasını, Mirza Ahmed Kifayi, Şeyh Murtaza Aştiyani ve Mirza Mehdi İsfahani olmak üzere üç seçkin alimin çabalarına borçludur.

Ayetullah Milani’nin hicreti bu ilim havzasının ilmi ve dini değişim ve yükselişini öncekinden daha da yükseltti ve sağlamlaştırdı. Ayetullah Milani ilim havzasının düzen ve şekillenmesinde büyük işler yaptı. Meşhed ilim havzası petrol endüstrisinin millileşmesi, 15 hordad 1342 kıyamı, eyalet ve vilayet encümeni ve arzi reformlar kanununa muhalefet, İmam Hümeyni’nin sürgün edilişine karşı çıkma ve İslam inkılabının zaferi gibi önemli toplumsal hareketlerde boy göstermiştir.

İlim Havzaları

  1. Medrese-i Payini Pa
  2. Medrese-i Du Der
  3. Medrese-i Hac Hasan
  4. Medrese-i Mirza Cafer
  5. Medrese-i Abbasguli Han
  6. Medrese-i Nevvab
  7. Medrese-i Molla Muhammed Bakır
  8. Medrese-i Süleyman Han
  9. Medrese-i Perizad
  10. Medrese-i Balaser
  11. Medrese-i Abdal Han
  12. Medrese-i Kur’an Han
  13. Medrese-i Rızvan
  14. Medrese-i Mesşari
  15. Medrese-i Rızvan-ı Nu
  16. Medrese-i Fazıl Han
  17. Medrese-i Pir Murad
  18. Medrese-i Musevi Nejad
  19. Medrese-i Ayetullah Saduki
  20. Medrese-i Bozorgi Ayetullah Milani[39]

Meşhur Şahsiyetler

  1. Şeyh Tusi
  2. Seyyid Ali Sistani
  3. Seyyid Hasan Tabatabai Kummi
  4. Seyyid Muhammed Hadi Giylani
  5. Seyyid Ali Hamaney
  6. Seyyid İzzuddin Hüseyni Zencani
  7. Seyyid Hasan Ebtehi
  8. Mirza Cevad Ağa Tahrani
  9. Muhammed Rıza Hekimi
  10. Mehdi Vaiz Horasani
  11. Muhammed Vaizzade Horasani
  12. Ahmed Kafi
  13. Muhammed Hadi Abduhudayi
  14. Muhammed Yezdi Rukni Yezdi
  15. Hüseyin Vahid Horasani
  16. Mehdi Ehavanı Salis
  17. Mirza Mehdi İsfahani
  18. Hasan Ali Morvarid

Mescitler

  1. Mescidi Camii Goherşad
  2. Mescidi Şah  
  3. Mescidi Makbere
  4. Mescidi Abu Anbar
  5. Mescidi Fil
  6. Mescidi Sahibkar
  7. Mescidi Hacı Mirza
  8. Mescidi Naib
  9. Mescidi Ser Abı Mirza
  10. Mescidi Zulfikar
  11. Mescidi Nezeryafte
  12. Mescidi Makbelu’s-Saltana
  13. Mescidi Gülşen
  14. Mescidi Sıddikiha
  15. Mescidi Pol Sengi
  16. Mescidi Merviha
  17. Mescidi Afşarha
  18. Mescidi Mimar
  19. Mescidi Muhammediha
  20. Mescidi Hayderiha
  21. Mescidi Aga Hüseyin
  22. Mescidi Dırahtı Peyd
  23. Mescidi Fazlgerha
  24. Mescidi Hazai
  25. Mescidi Hz. Sadık (a.s)
  26. Mescidi Hacı Feyzullah
  27. Mescidi Kuçezerdiha
  28. Mescidi Kaim
  29. Mescidi Sahibe’z-Zaman
  30. Mescidi Sena Abad
  31. Mescidi Cevad Mimar
  32. Mescidi Zabuli
  33. Mescidi Pacnar
  34. Mescidi Teberrük
  35. Mescidi Camii Molla Haşim
  36. Mescidi Hac Mehdi
  37. Mescidi Ali Ekberiha
  38. Mescidi Hac Recep Ali
  39. Mescidi Hakiki
  40. Mescidi Burci
  41. Mescidi Huni
  42. Mescidi Mecid
  43. Mescidi Serderb
  44. Mescidi Mogolha
  45. Mescidi Musalla
  46. Mescidi Caferiha
  47. Mescidi Hekim
  48. Mescidi Hac Rıza
  49. Mescidi Herati
  50. Mescidi Parsai
  51. Mescidi Kıble
  52. Mescidi Mutemet
  53. Mescidi Didgah
  54. Mescidi Nur
  55. Mescidi Ferhad
  56. Mescidi Fazıl
  57. Mescidi Ahmediyye
  58. Mescidi Goçani
  59. Mescidi Rızaiyye
  60. Mescidi Ruyi Havz
  61. Mescidi Mihrab Han
  62. Mescidi Hac Sirke
  63. Mescidi Hudrud
  64. Mescidi Mülk
  65. Mescidi Yezdiha

Ve son yıllarda yapılmış birçok diğer mescit.[40]

Meşhed ve Çevresindeki Anıtlar

  1. Pirpareduz Anıtı
  2. Kümbeti Heşti Anıtı
  3. Kümbeti Sebz Anıtı
  4. Musalla Anıtı
  5. Hacı Rebi Türbesi
  6. Eba Selt Türbesi
  7. Hacı Murad Türbesi
  8. Mirza İbrahim Türbesi
  9. Eyvanı Tuk Anıtı
  10. Ersalan Anıtı
  11. Baba Zenği Anıtı
  12. Şeyh Ahmed Türbesi
  13. Zeyne’l-Abidin Türbesi
  14. Lokman Sırçin Anıtı
  15. Robat Şerif Anıtı
  16. Şeyh Abdullah Türbesi
  17. Molla Ali Türbesi
  18. Yahya Türbesi
  19. Molla Ali Anıtı
  20. İmamzade Türbesi
  21. Seyyid Hasan Türbesi
  22. Necmuddin Türbesi
  23. Sultan Muhammed Türbesi
  24. Nizamuddin Türbesi
  25. Kutbuddin Türbesi
  26. Şah Mahmud Türbesi
  27. Fazl bin Şazan Türbesi
  28. Seyyid Murtaza Türbesi
  29. Kemalu’l-Mülk Türbesi
  30. İmamzade Anıtı[41]

Hüseyniye ve Tekkeler

  1. Hüseyniyeyi İsfahaniha
  2. Hüseyniyeyi Azarbaycaniha
  3. Hüseyniyeyi Kaşaniha
  4. Hüseyniyeyi Kummiha
  5. Hüseyniyeyi Tebesiha
  6. Hüseyniyeyi Tahraniha
  7. Hüseyniyeyi Şeyh Muhammed Taki Bicnurdi
  8. Hüseyniyeyi Hamedaniha
  9. Ali Ekberiha Tekkesi
  10. Aleviyyeyi Hacı Abidzade
  11. Hüseyniyyeyi Haci Abidzade
  12. Hüseyniyeyi Abidzade
  13. Seccadiyye
  14. Bakıriyye
  15. Sadıkiyye
  16. Kazımiyye
  17. Rezeviyye
  18. Cevadiyye
  19. Nakeviyye
  20. Askeriyye
  21. Mehdiyyeyi Hacı Abidzade
  22. Fatımiyye
  23. Nergisiyye
  24. Zeynebiyye
  25. Kanunu Bahs[42]

Kaynakça

  1. Meşhed Şehri, Meşhed Şehri Portalı, en son güncellenme tarihi: 14 Haziran 2015.
  2. Mir Muhammedi, Pejuheşi der Mekanhayi Mulakkab bi Meşhed der İran, der Faslname-i Mişkat, s. 66.
  3. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 42.
  4. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 42 ve 43.
  5. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 44.
  6. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 44 ve 45.
  7. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 48.
  8. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 50.
  9. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 51 ve 52.
  10. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 51 ve 52.
  11. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 52 ve 53.
  12. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 59.
  13. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 54.
  14. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 55.
  15. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 61.
  16. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 57.
  17. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 58.
  18. Hami Tarihi Taarruzat bi Haremi Rezevi, Paygahi İnternetiyi Merkezi Esnadı İnkılabı İslami.
  19. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 60 ve 61.
  20. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 61.
  21. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 61.
  22. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 62 ve 63.
  23. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 65.
  24. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 65.
  25. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 65 - 66.
  26. Atarudi, Ferhenği Horosan, c. 1, Payiz 1381, s. 66.
  27. Meşhed şehrinin maneviyet başkenti olarak tanıtılması, Dünyayı İktisat Gazetesi, 27 Ekim 2009 (5 Aban 1388).
  28. Menşuru Meşhed İslam Kültürünün Başkenti, Meşhed İnternet Sitesi 2017.
  29. Ferid Cevahirzade, Meşhed 2017’de İslam Dünyasının Başkenti, İran gazetesi internet sitesi, haber no: 117726.
  30. Caferiyan, Atlası Şia, 1387, s. 93.
  31. Caferiyan, Atlası Şia, 1387, s. 97.
  32. Caferiyan, Atlası Şia, 1387, s. 97.
  33. Pertovu Hurşid, c. 1, 1392, s. 77.
  34. Pertovu Hurşid, c. 1, 1392, s. 77.
  35. Pertovu Hurşid, c. 1, 1392, s. 77 ve 78.
  36. Pertovu Hurşid, c. 1, 1392, s. 16.
  37. Pertovu Hurşid, c. 1, 1392, s. 16 ve 17.
  38. Pertovu Hurşid, c. 1, 1392, s. 22 ve 23.
  39. Şerif Razi, Gencineyi Danişmendan, c. 7, s. 89.
  40. Şerif Razi, Gencineyi Danişmendan, c. 7, s. 88.
  41. Şerif Razi, Gencineyi Danişmendan, c. 7, s. 89.
  42. Şerif Razi, Gencineyi Danişmendan, c. 7, s. 90.

Bibliyografi

  • Caferiyan, Resul, Atlası Şia, İntişaratı Sazmanı Cografyayi Niyruhayi Muselleh, evvel, h.ş 1378.
  • Şerif Razi, Muhammed, Gencineyi Danişmandan, c. 7, Kitapfuruşiyi İslamiyye, Tahran, h.ş 1352.
  • Atarudi, Azizullah, Ferhenği Horosan – Bahşı Tus- c. 1, İntişaratı Atarud, Tahran, h.ş 1381.
  • Mir Muhammedi, Hamid Rıza, Pejuheşi der Mekanhayi Mulakkab bi Meşhed der İran, der Faslname-i Mişkat, Payiz, 1374, sayı 48, s. 62 – 70.