Cuma Namazı

WikiShia sitesinden
(Cuma namazı sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara

Füru-u Din

Namaz

Farz: Günlük Namazlar • Cuma Namazı • Bayram Namazı • Ayat Namazı • Meyyit Namazı

Müstahap: Gece Namazı • Gufeyle Namazı • Caferi Tayyar Namazı


Diğer İbadetler
Oruç • Hums • Zekat • Hac • Cihad • Emr-i Bi'l Ma'rûf Ve Nehy-i Anil Münker • Tevalla • Teberra


Taharet Hükümleri


Abdest • Gusül • Teyemmüm • Necaset • Mutahhirat


Medeni Hükümler
Vekalet • Vasiyet • Zemanet • Kefalet • İrs


Aile Hükümleri
Evlilik • Geçici Evlilik • Çok Eşlilik • Mehir • Emzirmek • Cinsel İlişki • İstimta • Nüşuz • Talak


Yasama Hükümleri
Kazavet • Diyat • Hudud • Kısas


İktisadi Hükümler
Alış Veriş (Bey') • İcare • Borç • Faiz


Diğer Hükümler
Sadaka • Adak • Taklid • Yiyilecek ve İçilecekler • Vakıf


İlgili Konular
Bulüğ • Fıkıh • Şeri Hükümler • Tavzihu'l Mesail
Farz • Haram • Müstahab • Mubah • Mekruh

Cuma Namazı (Arapça: صلاة الجمعة); Cuma günü öğle vakti öğle namazı yerine cemaatle kılınan ve öncesinde iki hutbe okunan iki rekatlı bir namazdır. Taklit mercilerin (müçtehitlerin) çoğu gaybet asrında Cuma namazını vacib-i tahyiri olarak bilmektedir.

Allah-u Teâlâ Cuma Suresinde Cuma namazının önemini beyan etmiştir. Rivayetlerde ise Cuma namazı fakirlerin haccı ve günahların bağışlanma sebebi olarak tanıtılmış ve aynı şekilde onu terk etmek ise hayatta nifak ve perişanlığın sebebi olarak belirtilmiştir.

Cemaatle kılınan Cuma namazı, Müslümanlar arası dayanışmanın en önemli simgelerinden biri sayılmaktadır. Cuma namazı hutbelerindeki siyasi ve toplumsal meselelerden dolayı siyasi-ibadi namaz olarak da ünlenmiştir.

Cuma Namazının Önemi ve Yeri

Allah-u Teala Cuma Suresinde müminleri açıkça Cuma namazına davet ederek şöyle buyurmaktadır: Ezan okunduğu ve Cuma namazına davet olunduğunuz zaman, ticaret ve alış verişi bırakarak hemen Allah'ı anmaya koşun, tabi ki bu, sizin için daha hayırlıdır.[1] Rivayetlerde de Cuma namazının önemi ve yeri şu tabirlerle beyan edilmiştir:

  • Geçmiş günahların bağışlanması[2]
  • Sürekli Cuma namazına katılmak fakirlerin haccıdır[3]
  • Kıyametin zorluklarını azaltır[4]
  • Cuma namazına doğru gitmek için atılan her adım karşılığında çok fazla sevabın olması[5]
  • Allah-u Teala cehennem ateşini onun bedenine haram kılar[6]
  • Cuma Namazına doğru hızla hareket edenler, cennete girenlerin öncülerinden olacaktır[7]
  • Masum imamın imametiyle kılınan[8] Cuma namazına hiç bir özrü olmaksızın üç hafta üst üste katılmamak nifaka yol açar[9]
  • Cuma namazını hafife almak bereketsizliğe ve perişanlığa yol açar[10]

Hz. Ali (a.s) bazı mahkûmları Cuma namazına katılmaları için serbest bırakırdı.[11] Aynı şekilde İslam mezhepleri fakihleri Cuma suresinin ayetlerini dikkate alarak, Cuma namazının ikame edilmesini engelleyen veya onu elden veren amellerden sakınmayı gerekli bilmişlerdir.

İslam mezheplerinin kapsamlı fıkıh kaynaklarında, en başta namaz (کتاب الصلوة) konusundan bir bölüm Cuma namazı konusuna tahsis edilmiştir.[12] Aslında fıkhi eserlerin ve Cuma namazı konusunda bağımsız risalelerin yazılması bu ibadetin öneminden dolayı İslam Fıkhında birinci asırların başlarından beri yaygındı.[13] Safeviler döneminde Şia fakihleri Cuma namazı hakkında risaleler yazmada daha ciddi oldular.[14] Meşhur fakihlerden birçoğu Cuma namazı hakkında Arapça ve Farsça dillerinde olmak üzere, önceki risaleleri reddetmek veya savunmak için birçok eser yazdılar.[15]

Cuma namazı hakkında yazılan bu risaleler fıkhi açıdan dört kısma ayrılmaktadır:

  • Cuma namazının vacib-i ayni olduğunu ispatlama hedefinde olan risaleler;
  • Gaybet asrında Cuma namazının kılınmasının caiz olduğunu veya vacib-i tahyiri olduğunu ispatlayan risaleler;
  • (Gaybet asrında) Cuma namazının ikame edilmesinin haram olduğunu savunan risaleler;
  • Yazarlarının görüşü tam anlaşılmayan risaleler.[16]

Cuma Namazının Hikmeti

Kudüs'te Cuma Namazı
Kahire'de Cuma Namazı
Hindistan'da Cuma Namazı; Fatihpur Camisi

İslam’da dört büyük ve önemli toplanma bulunmaktadır: Cemaat namazları vasıtasıyla hasıl olan günlük toplanmalar; Cuma namazıyla gerçekleşen haftalık toplanmalar; Kurban ve Fıtır bayramı namazı sebebiyle bir araya gelmeler ve Allah’ın evi Kabe’de ve yılda bir defa bir araya gelmeyle hasıl olan Hac. Cuma namazının hutbelerinde önemli siyasi – toplumsal ve ekonomik meselelerin zikredilmesinden dolayı şu eser ve etkileri peşi sıra getirmektedir:

  • Bazı İslami maarifler ve önemli siyasi ve toplumsal gelişmeler alanında bilgi sahibi olunması.
  • Müslümanlar arasında birlik ve beraberliğin oluşması
  • Dini zihniyetin yenilenmesi ve manevi canlılık
  • Sorunların çözümü için işbirliğine cezbetme

Cuma Namazının Farz Oluşu

Şia ve Ehlisünnet fakihleri Cuma namazının farz oluşunun ispatı için Cuma suresinin 9. ayetine, çeşitli hadislere[17] veya icmaya istinat etmişlerdir ve Cuma namazını terk edenin ise cezalandırılmaya müstahak olarak bilmişlerdir.[18] Bazı fakihler Cuma namazının farz oluşunun Cuma suresinin 9. ayetine istinadı noktasında münakaşa etmiş ve bu ayetin Cuma namazının farz oluşunu ispat etme makamında olmadığını, belki doğru bir şekilde düzenlenen Cuma namazına katılmanın gerekliğini ve doğru bir şekilde düzenlenen Cuma namazına katılmayan ve ticaret veya başka işlerle uğraşan kişilerin cezalarını açıklama makamında olduğunu söylemektedirler.[19]

Cuma namazı herkes için farz değildir. Bu namaz aşağıda belirteceğimiz kişilerin uhdesinden kaldırılmıştır:

  • Kadınlar;
  • Yolcular;
  • Hastalar ve kör, sağır ve yaşlılar gibi Cuma namazına katılmaya gücü olmayanlar;
  • Köleler;
  • Mali ve cani zarardan dolayı Cuma namazına katılmaktan korkanlar;
  • Cuma namazının ikame edildiği yere iki fersah uzaklıkta olanlar;[20]

İmam Mehdi’nin Gaybeti Döneminde Cuma Namazının Hükmü

Şia fakihleri arasında Masum imamın (a.s) gaybeti döneminde Cuma namazının kılınmasının caiz olup olmadığı konusu her zaman tartışmalı konulardan biri olmuş ve bu konu hakkında birkaç görüş sunulmuştur; (İmam Mehdi’nin gaybeti döneminde Cuma namazının kılınması) hürmet, farz-ı ta’yini ve farz-ı tahyiri.[21]

Hürmet

Sellar Deylemi[22] ve İbn İdris-i Hilli[23] gibi Şia’nın ilk fakihlerinden bazıları ve Fazıl Hindi gibi onlara uyan daha sonraki birçok fakih, Cuma namazının meşruiyet şartını masum imamın huzuru veya onun tarafından Cuma imamlığına seçilmiş bir ferdin hazır olması bilmektedirler.[24] Cuma namazının kılınmasının hürmeti fetvası takipçileri, Cuma namazının sıhhatinin şartı masum İmamın huzuru veya imamın izni olan birisinin hazır olması ve gaybet asrında da böyle bir iznin olmadığı istidlaline istinat ile gaybet döneminde Cuma namazının ikame edilmesini caiz bilmemektedirler.[25]

Aynı şekilde bazıları Veliyi Fakih’in, Cuma namazını kıldırma veya cihat emri verme gibi geniş yetkilere (بَسطِ ید) ihtiyaç duyulan işlerde, masum imam tarafından niyabeti olmadığını söylemektedirler.[26] Cuma namazının gaybet asrında kılınmasının hürmetine inanan kimselerin istinat ettiği delillerden biride, “İmam” veya “İmam-ı Adil-i Taki” gibi tabirlerin kullanıldığı ve İmam’la Cuma namazı konusunda muhalefet etmenin helaka sebep olacağı veya adil ve takvalı İmamın huzuru haricinde Cuma namazının kılınmasının doğru olmadığını söyleyen hadislerdir.[27] İmam Seccad’da (a.s) Sahife-i Seccadiye’de[28] Cuma namazı imamlığının Allah’ın seçkin kullarına ait olan özel bir makam olduğunu belirtmektedir. Bazı çağdaş fakihler bu hadislerde zikredilen tabirlerde masum imamın kastedilmediğine inanmakta ve onu cemaat imamını da kapsayan daha genel kavramlarda tefsir etmektedirler. Onların görüşüne göre bu hadislerde asıl vurgulanmak istenen cemaat şeklinde düzenlenmesi gerekliliğidir.[29]

Farz-ı Ta'yini

Diğer taraftan elimize ulaşan Şia’nın eski kaynaklarının çoğunda her ne kadar hadislere istinaden Cuma namazının farz olduğuna vurgu yapılsa da, masum imam veya onun naibinin kıldırması (imamlığı) açık bir şekilde şart karar kılınmamıştır.[30] Daha sonraki dönemlerde on iki imam fakihleri, adil hakimin huzuru veya iznini[31] veyahut adil imamın[32] huzurunu Cuma namazının şartlarından saymışlardır. Ayrıca Cuma imamının adil olması şartını sadece Şia fakihleri zikretmiştir ve Ehlisünnet bu şarta kail değildirler.[33]

Her ne kadar farz-ı tayini fetvası gaybeti kübra'nın başlarından beri az çok fakihler arasında zikredilse de[34], onu ilk olarak Şehidi Sani onuncu asırda ciddi bir şekilde gündeme getirdi.[35] Şehidi Sani’nin torunlarından Sahibi Medarik gibi bazı fakihler de onun yolunu izlediler[36] ve bu görüş Safeviler döneminde, özellikle de var olan siyasi ve toplumsal koşullardan dolayı yaygınlaştı.[37] Bazı fakihlerin görüşüne göre, imamın huzuru olduğu zamanlar gibi Cuma namazının ikame edilmesinin şartları hasıl olduğu zaman, Cuma namazının kılınması farzdır ve bu masum imamın genel veya has olarak naspetmesine ihtiyacı yoktur. Aynı şekilde gaybet asrında Cuma namazının, fetva vermek veya hüküm vermek gibi, fakihlerin iş ve vazifelerinden biri olduğunu söylemektedirler. Gaybet döneminde Cuma namazının ikame edilmesinin farz olduğuna inanların çoğunluğu, her ne kadar Şehidi Sani ve birkaç diğer tanınmış Usuliler de bu görüşün takipçisi olsa da, Ahbari ekolündendir.[38]

Farz-ı Tahyiri

Muhakkıkı Hilli[39], Allame Hilli[40], İbn Fehdi Hilli[41], Şehidi Evvel[42] ve Muhakkıkı Kereki[43] gibi orta dönem ve muasır fakihlerin çoğu Cuma namazının farz-ı tahyiri olduğuna inanmaktadırlar. Cuma namazının farz-ı tahyiri oluşundan kasıt şudur: Cuma namazına katılmak kendi başına müstehaptır; ancak Cuma gününün farizasını yerine getirmekte Cuma namazıyla öğle namazını kılmak arasında muhayyerdir (serbesttir); yani Cuma namazını kılarsa öğle namazının yerine geçer.[44][45] Aynı şekilde imamların yarenının ve yine ilk dönem fakihlerinin Cuma namazını kılmama yöntemi gibi deliller, Cuma namazının farz-ı ta’yini olmadığı noktasında istinat edilen delillerdendir.[46]

Cuma namazının farz-ı tahyiri olduğu görüşü muasır fakihlerin zamanında; yani 13. Asırdan sonra kabul gördü.[47] Her ne kadar Usuli fakihlerden birkaçı Cuma namazının hürmetine kail olsa da, genel olarak Usuli fakihler arasında Cuma namazının farz-ı tahyiri olduğu görüşüne eğilim yaygındır.[48]

Cuma Namazının Şartları

Diğer bütün cemaat namazlarında riayet uyulması gereken şartlara ek olarak, cuma namazının farz olması ve sıhhati için başka şartlarda gerekmektedir.

En Az Katılımcı Sayısı

İslam mezhepleri fakihleri Cuma namazının teşkil edilmesi için gerekli olan en az fert sayısı hakkında farklı görüşler beyan etmişlerdir: Şia fakihlerinin çoğu[49] Cuma namazının teşkil edilmesi için en az beş kişinin[50] olması ve bazıları da yedi kişi olması gerektiğine inanmaktadır. Hanefiler cemaat imamına ek en az üç kişi, Şafiiler ve Hanbeliler en az dört kişi ve Malikiler ise o şehrin ahalisinden en az on iki kişinin orada olmasını gerekli gerekli bilmişlerdir.[51]

Cuma Namazı Kılınan İki Mekan Arası En Az Mesafe

Şii ve çoğu Ehlisünnet mezheplerinin Cuma namazının sıhhati için zikrettiği diğer bir şart da, Cuma namazı kılınan mekanlar arasındaki mesafeyi korunmasıdır. On iki imam fakihlerinin görüşüne göre iki Cuma namazı arasında en az bir fersah fasıla mesafe gerekmektedir ve bu şarta uyulmaması durumunda sonradan yapılan Cuma namazı mekanı batıl olacaktır.[52]

Cuma Namazının Kılınacağı Mekân

Cuma namazları genellikle, bazen Cuma mescidi, Mescidi Cami’ ve Mescidi Azam gibi isimlerle anılan her şehrin merkez camilerinde kılınırdı.[53] Bu camilerin Mescidi Cam’i olarak adlandırılmalarının sebebi Cuma namazı gibi toplu namazların orada düzenlenmesinden dolayıdır.[54]

Bazen şehirlerin büyümesi, bir şehirde çeşitli mezhep ve fırkaların bulunması ve yöneticilerin siyasi ve emniyeti düşünmeleri gibi etkenler bir şehirde birçok yerde Cuma namazının kılınmasına sebep olmuştur.[55]

İbn Betute’nin söylemine göre 7. Asırda Bağdat’ta on bir camide Cuma namazı eda olunmaktaydı ve Memlukiler döneminde de nüfus çokluğu nedeniyle Cuma namazı mahalle camilerinde ve okullarda da kılınmaya başladı.[56]

Tarihçe

Cuma namazı hicretten önce ve Bi’setin on ikinci yılında Mekke’de teşri edildi. Bu yılda Mekke’de Cuma namazı kıldırma imkânı olmayan Allah Resulü (s.a.a) yazdığı mektupta “Mus’ab b. Umeyr”den Medine’de Cuma namazını ikame etmesini istedi[57] ve elde edilen başka bilgilere [58] göre ise ilk Cuma namazını Es’ad b. Zurare Medine’de kıldırdı.

İslam Peygamberinin (s.a.a) Medine’ye girmesiyle Cuma namazı onun imamlığında eda olundu.[59] Medine’den sonra da ilk Cuma namazı Bahreyn’in Abdu’l Kays köyünde kılında.[60]

Saadet asrından sonra tarihi verilere göre Cuma namazı, ilk halifeler döneminde ve aynı şekilde Hz. Ali’nin (a.s) (hicri kameri 35 - 40) ve İmam Hasan’ın (a.s) (hicri kameri 40) hükümetleri dönemlerinde revaçtaydı.[61] Hatta Peygamber Efendimizin (s.a.a) Şabaniye hutbesi ve İmam Ali’nin (a.s) Nehcü’l Belağa’sındaki hutbelerin bir bölümü gibi bazı Şia rivayetleri bu Cuma namazlarından yadigardır.

Emeviler (41 - 132) ve Abbasiler (132 - 656) döneminde de Cuma namazı halifeler veya (hutbenin zamanın halifesi adına okunması veya ona dua edilmesi eşliğinde) onların temsilcileri tarafından kılınmaktaydı.[62] Cuma namazı imamları halifeler yada hilafet merkezi tarafından atanırdı[63] ve diğer şehirlerin Cuma namazı hutbelerinin seçimi ise o şehrin emir ve valilerine aitti.[64]

İmamların Cuma Namazına Katılması

Şia inancına göre, zalim hâkimler veya onlar tarafından atanan cemaat ve Cuma imamlarının meşruiyetleri yoktur ve onların imamlığında da namaz kılınamaz. Ancak bazı hadislere binaen Şia İmamları (a.s) ve onların takipçileri takiye unvanıyla veya başka delillerden dolayı bazen Cuma namazlarına katılırlardı[65] ve aynı şekilde bazen hükümet karşıtları hükümete olan muhalefetlerini ibraz etmek için Cuma namazlarına katılmazlardı.[66] Cuma namazına katılmamak insanlar için kötü bir sabıka olarak kabul görürdü.[67]

Şia Toplumlarında Cuma Namazlarının İkamesi

Şii toplumlarında Cuma namazı hakkında mevcut olan en eski bilgilere göre, Cuma namazı Berasa camisinde (Şiaların Bağdat’taki camisi) ve Ahmed b. Fazl Haşimi[68] imametiyle eda olundu ve hatta hicri kameri 349 yılı fitnesinde Bağdat’ta Cuma namazları kılınmazken Berasa camisinde Cuma namazlarının kılınmasına devam edildi.[69] Ancak 420 yılında halife tarafından Ehlisünnet mezhepli bir hatibin atanmasıyla bir müddet Cuma namazı teşkil olmadı.[70] Ayrıca Cuma namazı 359 yılında İbn Tulun camisi ve 361 yılında da Ezher camisinde eda olunmaktaydı.[71] Bu şehirlerde hicri kameri yılların ilk başlarından beri Cuma namazlarının kılındığına dair bazı göstergeler de[72] bulunmaktadır.[73]

İran’da Cuma Namazı

Safeviler Dönemi

Cuma namazı 1. Şah İsmail Safevi hükümeti döneminde İran'ın Şii toplumunda tedrici olarak yaygınlaştı. Bunun sebebi ise, Muhakkıkı Kereki (vefat: 940) gibi Şia âlimlerinin İran’da Cuma namazının yaygınlaşmasını sağlamak için gösterdiği çabalardır.[74] Cebeli Amul uleması gibi birçok fakihin Muhakkıkı Kereki ile birlikte olması ve Safevi hükümetinin onları desteklemesi ile (zira bazı fakihler gaybet asrında Cuma namazının kılınmasına muhalifti[75]) Cuma namazının Şii toplumunda resmileşmesi tedricen başlamış oldu.[76] 1. Süleyman Şah Sefevi hükümeti döneminde (1077 veya 1078 - 1105), Masum imamın (a.s) gaybeti zamanında Cuma namazının farz veya hürmeti konusu hakkında münakaşaların devam etmesi üzerine, Süleyman Şah Cuma namazı hakkında bir hükme varmaları için fakihleri vezirinin de bulunduğu bir mecliste bir araya topladı.[77]

1. Şah Tahmasıb (930 - 984) Muhakkıkı Kereki’nin tavsiyesi üzerine her şehir için bir Cuma imamı atadı.[78] 1. Şah Abbas hükümeti (996 - 1038) döneminde de Cuma imamlığı makamı resmen oluşturuldu.[79] Genellikle her şehrin Şeyhu’l İslam’ı bu makama (Cuma namazı kıldırma) sahipti, ancak bazen Molla Muhsin Feyzi Kaşani gibi Şeyhu’l İslam olmayan alimler de şahın isteği üzerine Cuma namazı imamlığını kabul ediyorlardı.[80]

Safevi hükümeti döneminde ilk Cuma namazı Muhakkıkı Kereki’nin imametinde İsfahan’ın Cami-i Atik camisinde kılındı. Bu dönemin önemli Cuma imamlarından bazılarının isimleri şöyledir; Şeyh Bahai (vefat: 1030 veya 1031), Mir Damad (vefat: 1041), Muhammed Taki Meclisi (vefat: 1070), Muhammed Bakır Meclisi (vefat: 1110 veya 1111), Molla Hadi Sebzevari (vefat: 1090) ve Şeyh Lütfullah İsfahani (vefat: 1032).[81] Bu dönemde Cuma namazı hutbelerini içeren kitapların yazılması yaygınlaşmaya başladı ve o kitapların içinde en meşhuru Mirza Abdullah Efendi’nin (vefat: 1130) Besatinu’l Huteba kitabıdır.[82]

Muhakkık-ı Kereki hicri kameri 921 yılında, gaybet asrında Cuma namazının kılınmasının caiz olduğunu ispatlayan ve aslında Velayeti Fakih risalesi sayılan bir kitap kaleme aldı. Bunun üzerine Muhakkıkı Kereki’nin bazı muasırları ve öğrencileri onun görüşünü eleştirmek ve gaybet asrında Cuma namazının hürmetini ispat etmek veya farz-ı tayini olduğunu reddetmek için risaleler yazdılar.[83]

Gacarlılar Dönemi

Gacar (Kaçar) hükümeti döneminde de Safeviler döneminde olduğu gibi Cuma imamlığı hükümet tarafından belirlenen bir makamdı.[84] Bu makam bu dönemde mezhebi makamların konumunun zayıflamasından dolayı giderek siyasi ve dini önemini kaybetti. Gacar hükümetinin sonlarına doğru bazı Cuma imamları, despot hükümete karşıt olan meşruta ulemasının karşısında yer aldılar.[85] Afşar (1148 - 1210) ve Gacarlılar dönemi büyük şehirlerin Cuma imamlarının isimlerine baktığımızda bu dönemlerde Cuma imamlığının kalıtımsal bir boyut kazandığını ve Tahran’da Hatun Abadi Hanedanı, İsfahan’da Meclisi Hanedanı ve Yezd’de de Muhammed Mukim Yezdi Hanedanı gibi bazı hanedanlarının bu sorumlulukları üstlendiğini görürüz.[86]

Pehlevi Dönemi

Pehlevi hükümeti (1304 - 1357) döneminde Cuma imamları özellikle de Tahran gibi hükümetle resmi irtibatları olan şehirlerde halk tarafından makbul görülmezdi ve bundan dolayı da Cuma namazına katılım pek yaygın değildi.[87] Cuma namazının farz-ı tayini veya tahyiri olduğu noktasındaki fetvaya binaen Cuma namazını kılan ve hükümetle bağı olmayan âlimlerin Cuma namazına halkın ilgisi yoğundu.[88] Bu namazlardan biri 1336 yılından İslam İnkılabının zaferine kadar Ayetullah Eraki’nin Kum’un İmam Hasan Askeri (a.s) camisinde kıldırdığı Cuma namazıydı.

İslam İnkılabı Dönemi

İmam Hamaney'in imamlığında kılınan ilk cuma namazı: Tahran Üniversitesi

İslam İnkılabının zaferinden sonra (1357) İran’da Cuma namazları yeniden yaygın bir şekilde düzenlenmeye başladı. Bu dönemde ilk Cuma namazı İmam Humeyni’nin (r.a) bu makama seçtiği Seyyid Mahmud Taliğani’nin (vefat: 1358) imametiyle Tahran Üniversitesinde (5 Mordad 1358) kılındı. Diğer şehir halkları da kendi şehirleri için Cuma imamları tayin edilmesini istediler. Bu durum üzerine İmam Humeyni (r.a) o zamanlar cumhurbaşkanı olan İmam Hamaney’in önerisi üzerine Cuma namazı ile alakalı konuların organize sorumluluğunu Kum’a havale etti ve 1371 yılında da Ayetullah Hamaney’in İslam Devrimi lideri olarak olarak verdiği hükümle bu işin sorumluluğunu dokuz alim üyeden oluşan ve “Şurayı Siyasetgozariyi Eimme-i Cum’a” (Cuma İmamları politika Konseyi) adıyla kurulan bir kurum üstlendi.[89]

Ramazan ayında Cuma namazı daha yoğun bir katılımla kılınmakta ve Ramazan ayının son cumasında da Cuma namazından önce Dünya Kudüs Günü mitingi düzenlenmektedir. Dünya Kudüs gününe ek olarak, Cuma namazı kılanlar Peygambere yapılan ihanet ve saygısızlığa veya İsrail’in Filistin halkına karşı işlediği cinayetlere karşı tepkilerini göstermek gibi farklı durumlarda Cuma namazlarından sonra mitingler yaparlar.

Mihrap Şehitleri

1358 ila 1361 yılları arasında meşhur Cuma imamlarından bazıları düzenlenen terör saldırıları sonucunda şehit oldular. Terör saldırıları sonucunda şehit düşen meşhur Cuma imamlarından bazılarının isimleri şöyledir: Tebriz’de Seyyid Muhammed Ali Gazi Tabatabai (şehadet: 1358) ve Seyyid Esedullah Medeni (şehadet: 1360), Şiraz’da Seyyid Abdulhüseyin Destgayb (şehadet: 1360), Yezd’de Muhammed Saduki (şehadet: 1361) ve Kermanşah’ta Ataullah Eşrefi İsfahani (şehadet: 1361).[90]

Cuma İmamının Seçimi

Şialar ve Ehlisünnet fakihlerinin çoğu Cuma namazının sıhhati için (diğer bedeni ibadetler gibi) zamanın hakiminin huzurunu veya iznini şart bilmemektedir ve bunu da üçüncü halife muhasara altındayken Hz. Ali’nin (a.s) Cuma namazı kıldırmasına dayandırmaktadırlar.[91] Buna rağmen İslam tarihi boyunca Cuma imamlığı hükümete bağlı bir konum oldu.[92]

Ehlisünnet mezheplerinden Hanefilere göre, Cuma namazının imameti için sultanın veya naibinin veyahut sultan tarafından Cuma namazı kıldırma izni olan birinin olması gerekmektedir; hatta sultan zalim olsa bile.

Cuma Namazının Kılınışı

İlk önce iki hutbe (konuşma) okunduktan sonra Cuma namazı niyetiyle iki rekat namaz kılınır. Cuma namazında iki kunut vardır; birinci kunut birinci rekâtın rükûsundan önce okunur. İkinci kunut ise ikinci rekâtın rükûsundan sonra okunur.

İki Hutbe

Cuma namazı, öğle namazının iki rekâtının yerine geçen iki hutbeyle başlamaktadır.[93]

Cuma namazı hatibi, cemaat imamlığı[94] şartlarına sahip olmasının yanı sıra hatiplik, cesaret, belagat ve İslam ve Müslümanların maslahatlarına aşina olma gibi şartlara da haiz olması gerekmektedir. Aynı şekilde Cuma imamının en alim ve en şerif insanlar arasından seçilmesi iyidir.[95] İmam Rıza (a.s) şöyle buyurmaktadır: “Allah-u Teala Müslümanların hakiminin halka vaaz ederek onları Allah’a itaate teşvik etmek, günah işlemekten sakındırmak, din ve dünyalarının maslahatı hakkında onları bilgilendirmek ve farklı bölgelerden kendisine ulaşan ve onların yaşantısında etkili olabilecek önemli olay ve hadiselerden haberdar etmesi için Cuma günü Cuma namazı hutbesini teşri etmiştir. Birinde Allah-u Teala’ya hamd ve sena ve diğerinde ise İslam toplumunun salahı ve fesadı ile ilgili olan ihtiyaçlar, uyarılar, dualar, emirler ve genel kuralların ilan edilmesi için iki hutbe teşrii edilmiştir.[96]

Hutbelerin Zamanı ve İçeriği

Birçok taklit mercinin görüşüne göre Cuma namazının hutbeleri şer’i öğle vaktinin girmesinden sonra başlar.[97]

Şia’nın meşhur fakihlerinin inancına göre Cuma namazı hutbeleri en azından Allah’a hamdı, peygamberine salavatı, vaaz ve takvaya nasihatı ve Kur’an’dan küçük bir sureyi içermelidir.[98]

Hutbeleri Dinlemek

Cuma namazına katılan cemaat, konuşmak veya namaz kılmak gibi kendilerini Cuma hutbelerini dinlemeden alıkoyan her şeyi bıakmalıdır.[99]

İmam Ali (a.s) şöyle buyurmaktadır: Cuma namazına katılanlar üç gruptur: Birinci grup imamdan önce Cuma namazına katılan ve sükût içerisinde hutbelere kulak verenledir; bu grubun Cuma namazına katılması onların on gün günahlarının keffaresidir. İkinci grup Cuma namazına katılan, ancak sohbet ve hareketle meşgul olanlardır; onların Cuma namazından aldıkları fayda sadece arkadaşları ile sohbet ve oturmaktır. Üçüncü grup ise Cuma imamı hutbede vaaz verirken namaz kılmakla meşgul olanlardır ve onlar sünnetin aksine amel etmekteler; onlar Allah’tan bir şey istemeleri durumunda Allah isterse verdiği ve istemezse mahrum ettiği kişilerdendir.[100]

İki Rekat Namaz

Cuma namazından önce yapılan iki hutbe sona erdikten sonra iki rekat namaz kılınmaktadır. Hamd suresinden sonra birinci rekatta Cuma suresinin okunması ve ikinci rekatta ise Münafıkun süresinin okunması veyahut birinci rekatta A’la suresinin okunması ve ikinci rekatta ise Gaşiye suresinin okunması müstehaptır. Ayrıca okunan surelerinin sesli okunması da müstehaptır.[101]

İki Kunutlu Namaz

Şii fakihlerinin görüşüne göre birinci rekatta rükûdan önce ve ikinci rekatta ise rükûdan sonra kunut tutulması müstehaptır.[102]

Cuma imamına ikinci rekatta iktida etmekte yeterlidir; yani Cuma namazının bir rekatı imama uyularak ve diğer rekatı ise bireysel olarak kılınabilir.[103]

Ayrıca bakınız

Kaynakça

  1. یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِی لِلصَّلَاةِ مِن یوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَیٰ ذِکرِ‌ اللَّـهِ وَذَرُ‌وا الْبَیعَ ذَٰلِکمْ خَیرٌ‌ لَّکمْ إِن کنتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿۹﴾ ; “Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağırıldığı (ezan okunduğu) zaman, hemen Allah'ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilmiş olsanız, tabi ki bu, sizin için daha hayırlıdır.” (Cuma, 9).
  2. Hz. Peygamber (s.a.a): “Dört kişi amellerine (hayatına) yeniden başlar: 1- Hastalıktan sonra iyileşen hasta. 2- İslam dinine giren müşrik. 3- Hac amellerini bitiren Hacı. 4- Cuma namazını kılmadan dönen kimse.” Biharu’l Envar, c. 86, s. 197.
  3. Allah Resulü (s.a.a), kendisine sürekli hacca gitmeye azmetmesine rağmen hacca gitme muvaffakiyetine erişemediğini söyleyen kimseye şöyle buyurdu: “Sürekli Cuma namazına katıl; zira Cuma namazı fakirlerin haccıdır.” Vesailu’ş Şia, c. 5, s. 5.
  4. Hz. Peygamber (s.a.a): “Bir mümin Cuma namazı kılmak için hareket ettiği zaman, Allah-u Teâla onun kıyametteki endişe ve kaygılarını azaltarak onu cennete doğru hidayet eder.” Vesailu’ş Şia, c. 7, s. 939; Allah Resulü (s.a.a): “Cuma günü Allah’ın herkesi bir araya topladığı gündür. Dolayısıyla Cuma namazı kılmak için hareket edipte Allah-u Teâlâ’nın kıyamette o kimseye kolaylık sağlamadığı ve cennete götürülmesini emretmediği hiçbir mümin yoktur.” Men La Yehzeruhu’l Fakih, c. 1, s. 427.
  5. Hz. Peygamber (s.a.a): “Cuma günü gusül aldıktan sonra Cuma namazına doğru hareket eden ve imamın iki hutbesini dinleyen kimseye, her adımı için gündüzlerinin oruçla ve gecelerinin ise ibadetle geçirildiği bir yıl ibadetin sevabı verilir.” Müstedreku’l Vesail, c. 2, s. 504.
  6. Hz. İmam Sadık (a.s): “Herkim Cuma namazı kılmak için adım atarsa, Allah-u Teala onun cesedine cehennem ateşini haram kılar.” Men La Yehzeruhu’l Fakih, c. 1, s. 247.
  7. İmam Sadık (a.s): “Allah-u Teâlâ Cuma gününü diğer günlerden üstün tutmuştur. Cuma günü, cennet Cuma namazına giden kimse için ziynetlerle süslenip donatılır. Sizlerin cennete girme önceliği, Cuma namazına gitmek için öncelikli olmaya çalıştığınız kadardır ve göklerin kapısı kulların amellerinin yukarı çıkması için Cuma günü açılır.” Vesailu’ş Şia, c. 5, s. 70.
  8. İmam Bakır (a.s): “Cuma namazı farzdır. Masum imamın varlığıyla Cuma namazı için toplanmak farzdır. O halde erkek hiç bir özrü olmaksızın üç Cuma namazını terk ederse üç farzı terk etmiş olur. Üç farzı hiçbir özrü olmaksızın sadece münafık terk eder.” Vesailu’ş Şia, c. 5, s. 4.
  9. İmam Ali (a.s) şöyle buyurmuştur: “Her kim üst üste özrü olmaksızın üç Cuma namazını terk ederse münafıklardan sayılır.” Müstedreku’l Vesail, c. 2, s. 6291.
  10. Allah Resulü (s.a.a) şöyle buyurmuştur: “Allah-u Teâlâ Cuma namazını sizlere farz kıldı. Her kim Cuma namazını benim hayatımda veya benim hayatımdan sonra hafife aldığı veya münkiri olduğu için terk ederse, Allah-u Teala onu perişan eder ve işlerine bereket vermez. Bilin ki! Namazı kabul olmaz! Bilin ki zekatını kabul etmezler! Bilin ki Haccı kabul olmaz! Tövbe edene kadar ve Cuma namazını terk etmeyip, hafife almayana ve münkiri olmayana dek hayır amelleri kabul olmaz.” Vesailu’ş Şia, c. 5, s. 7.
  11. Müstedreku’l Vesail, c. 6, s. 27.
  12. Malik b. Enes, c. 1, s. 101 – 112; Muhammed b. İdris-i Şafii el-Üm, c. 1, s. 188 – 209; Kafi, c. 3, s. 418 – 428; el-Mekne’i İbn Babiveyh, 1415, s. 144 – 148; Fethu’l Bari Şerhi Sahihu’l Buhari, c. 2, s. 450 - 544.
  13. Bu eserlerden bazıları şunlardır;
    • Kitabu’l Cuma, yazar; Muhammed b. İdris-i Şafii (vefat: 204);
    • Kitabu’l Cuma ve’l İydeyn, yazar; Ahmed b. Musa Eş’ari (vefat: 300);
    • Kitabu’l Cuma, yazar; Abdurrahman Nesai (vefat: 303);
    • Kitabu Salatu’l Cuma, yazar: Sabuni adıyla ünlü Muhammed b. Ahmed Cu’fi (vefat: 339’dan sonra);
    • Kitabu Salatu Yevmu’l Cuma, yazar; Muhammed b. Mes’ud Ayyaşi (vefat: 340’dan sonra)
    • Kitabu’l Cuma ve’l Cemaat, yazar: Ebu’l Kasım Cafer b. Muhammed b. Kovluveyh (vefat: 369)
    • Kitabu’l Cuma ve’l İydeyn, Ahmed b. Ebi Zehr
    • Kitabu’l Cuma ve’l Cemaat, Şeyh Saduk (vefat: 381)
    • Kitabu Amelu’l Cuma, Ahmed b. Abdulvahid (vefat: 423); el-Fihrist İbn Nedim, s. 215 – 244 – 264 – 271; Fihristi Esmai Müsennifi’ş Şia Neccaşi, s. 87 – 88 – 101 – 123 – 347 – 352 – 389 – 398.
  14. Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 37.
  15. Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 37 – 38; Safeviye der Arseyi Din, 1379, c. 3, s. 251.
  16. Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 59 – 92.
  17. İbn Hanbel, c. 3, s. 424 – 425; Nesai, c. 3, s. 85 – 89; Vesailu’ş Şia, c. 7, s. 295 – 302; Müstedreku’l Vesail, c. 6, s. 10.
  18. Neyli’l Evtar, Şevkani, c. 3, s. 254 – 255; el-Hılaf, Şeyh Tusi, 1407 – 1417, c. 1, s. 593; el-Muteber fi Şerhi’l Muhteser, c. 2, s. 274.
  19. El-Bedru’z Zahir fi Salati’l Cum’ati ve’l Misafir, s. 6; et-Tenkih fi Şerhi’l Urvetu’l Vuska, Garevi Tebrizi, c. 1, s. 16 – 17.
  20. El-Mekneetu Şeyh Mufid; Miftahu’l Kerame fi Şerhi Kavaidi’l Allame, c. 8, s. 463 – 483; El-Fıkhu’l İslami ve Edilletuh, Züheyli, c. 2, s. 265 – 268.
  21. Diğer görüşler için; Salatu’l Cum’a, Rıza Nejad, s. 28.
  22. Salatu’l Cum’a, Rıza Nejat, s. 77.
  23. es-Serair, c. 1, s. 304.
  24. Fazılı Hindi, c. 1, s. 246 – 248; Tabatabai, c. 4, s. 73 – 75; Müstenedu’ş Şia, Neraki, c. 6, s. 60; Ahmed Honsari, c. 1, s. 524.
  25. a.g.e.
  26. el-Bedru’z Zahir fi Salati’l Cum’ati ve’l Misafir, s. 57 - 58.
  27. Gazi Nu’man, c. 1, s. 234; Müstedreku’l Vesail, c. 6, s. 13 - 14.
  28. Sahife-i Seccadiye, Kurban Bayramı ve Cuma Günleri Okuduğu Dua.
  29. Örnek olarak bakınız; Vesailu’ş Şia, c. 7, s. 310.
  30. Örneğin; Usul-u Kafi, c. 3, s. 418 – 419; el-Emali, İbn Babıveyh, 1417, s. 573.
  31. El-Mekne’, Şeyh Mufid, s. 676; Elemu’l Huda, 1417; s. 265; Tusi, 1387, c. 1, s. 143.
  32. Elemu’l Huda, 1405 – 1410, c. 1, s. 272, c. 3, s. 41.
  33. El-Muteber fi Şerhi’l Muhteser, c. 2, s. 279 – 280.
  34. Salatu'l Cum'a, Rıza Nejad, s. 29 - 65.
  35. Resailu’ş Şehidi Sani, s. 197.
  36. Medariku’l Ahkam fi Şerhi Şera’ii’l İslam, c. 4, s. 25.
  37. Muhammed Mukim Yezdi, Mukaddime-i Müderrisi, s. 53 - 54.
  38. Bu görüşe kail olan diğer kişiler ve delillerinin tafsili için; Şehidi Sani, 1403, c. 1, s. 299 – 301; Eş-Şahabu’s Sakıb fi Vucubi Salatu’l Cum’ati’l Ayni, 47 – 102; Ez-Zerie ila Tesanifi’ş Şia, 1403, c. 15, s. 63 – 67 – 73; Cabiri, s. 54 – 55.
  39. Şerayiu’l İslam, c. 1, s. 76.
  40. Muhtelefu’ş Şia, c. 2, 238 - 239.
  41. El-Muhezzebu’l Bari fi Şerhi’l Muhteseru’n Nafi’, c. 1, s. 414.
  42. Ed-Durusu’ş Şer’iyye, c. 1, s. 186.
  43. Reseilu’l Muhakkıkı’l Kereki, c. 1, s. 158 - 171.
  44. Mustenedu’ş Şia, Neraki, c. 6, s. 59; Tevzihu’l Mesaili Meraci’, c. 1, s. 871 - 872.
  45. Tazkiretu’l Fukeha, c. 4, s. 27; Resailu’l Muhakkiki’l Kereki, s. 163; Miftahu’l Kerame fi Şerhi Kavaidi’l Allame, c. 8, s. 216.
  46. Delillerin tafsili için; Mübelliği, s. 211 – 216.
  47. Keşfu’l Kıta an Mubhamatu’ş Şeria, s. 3, s. 248; Cevahiru’l Kelam, c. 11, s. 151; İmam Humeyni, c. 1, s. 205; Bu görüşe inanan diğerleri için bakınız; Daniş Pejuh, c. 14, s. 3604.
  48. Namazı Cum’a; Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 37.
  49. Elemu’l Huda, 1405 – 1410, c. 1, s. 222; Es-Serair, İbn İdris Hilli, c. 1, s. 290; Fazıl-ı Hindi, c. 4, s. 215.
  50. Tehzibu’l Ahkam, s. 103.
  51. Kitabu Bedaiu’s Senai’ fi Tertibi Şerai’, c. 1, s. 266.
  52. Miftahu’l Kerame fi Şerhi’l Kavaidi’l Allame, c. 2, s. 130 – 135; Cevahiru’l Kelam, c. 11, s. 245.
  53. Kafi, c. 4, s. 176; Maverdi, s. 164.
  54. Kitabu Bedaiu’s Senai’ fi Tertibi Şerai’, c. 2, s. 113.
  55. el-Müntezem fi Tarihi’l Muluki ve’l Umem, c: 13, s. 5 – 6; Yakutu Hemevi, “Cuma” kelimesinin açıklamasında; el-Bidaye ve’n Nihaye, c. 5, cüz 10, s. 105; c. 6, cüz 11, s. 332.
  56. Subhu'l A'şa fî Sınaati'l İnşa, 1383, c. 3, s. 362.
  57. El-Mucemu’l Kebir, c. 17, s. 267; Kitabu Mekatibu’r Resul, s. 239.
  58. Süneni İbn Mace, c. 1, s. 344; Sünenu’n Nesai bi Şerhi Celaluddin Suyuti, c. 8, s. 150.
  59. Örneğin; Murucu’z Zeheb, c. 3, s. 19.
  60. Sirei Halebi, c. 2, s. 59.
  61. Taberi, c. 3, s. 274, 447; Tarihu Medinetu Demeşk, c. 13, s. 251; el-Bidaye ve’n Nihaye, c. 4, cüz 7, s. 189; Nehcu’s Saade fi Müstedreki Nehcü’l Belağa, Mahmudi, c. 1, s. 427 – 499, c. 2, s. 595 – 714, c. 3, s. 153 - 605.
  62. Yakubi, c. 2, s. 285 – 356; Taberi, c. 8, s. 570 – 579 – 594, c. 9, s. 222.
  63. El-Muntezem fi Tarihi’l Muluki ve’l Umem, c. 14, s. 383, c. 15, s. 351.
  64. Subhu'l A'şa fî Sınaati'l İnşa, 1383, c. 10, s. 15 – 19 - 20.
  65. Zurari, c. 2, s. 27; Müstedreku’l Vesail, c. 6, s. 40; Cabiri, s. 24.
  66. Örneğin bakınız; el-Muntezem fi Tarihi’l Muluki ve’l Umem, c. 16; s. 31 – 32; Muhammed Bakır Meclisi, c. 44, s. 333.
  67. Taberi, c. 4, s. 328.
  68. Hatibi Bağdadi, Tarihi Bağdad, c. 1, s. 430.
  69. Kamili İbn Esir, c. 8, s. 533.
  70. El-Muntezem fi Tarihi’l Muluki ve’l Umem, c. 15, s. 198 - 201.
  71. Kitabu’l Kunye ve’l Elkab, c. 2, s. 417; Safeviyye der Arse-i Din, 1389, c. 3, s. 258 - 259.
  72. Örneğin, Kum şehri gibi Şiilerin bulunduğu bölgelerde büyük ve merkez camilerin olması.
  73. Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 23 - 25.
  74. El-Bedru’z Zahir fi Salati’l Cum’ati ve’l Misafir, s. 7; Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 26 - 27.
  75. Şeyh İbrahim Katifi (vefat: 950) gibi.
  76. Cabiri, s. 50 – 54; Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 28.
  77. Kazvini, 172 - 173.
  78. Tabakatu E’lamu’ş Şia, 1404, 1. Kısım, s. 176; Cabiri, s. 50 - 51.
  79. Ez-Zerie ila Tesanifi’ş Şia, 1403, c. 25, s. 28.
  80. Safeviye der Arse-i Din, 1379, c. 3, s. 237.
  81. Muhammed Taki Meclisi, c. 4, s. 513; Honsari, c. 2, s. 68 – 78, 122 – 123; Luluu’l Bahreyn, s. 61, 95, 136, 445.
  82. Bu konu hakkında önemli kitaplardan diğerleri ise şunlardır: El-Hutebi Mevla Muhsin Feyzi Kaşani (vefat: 1091); el-Huteb li’l Cum’ati ve’l E’yadi Mir Damad (vefat: 1041); el-Hutebi Şeyh Yusuf Behrani (vefat: 1186); el-Hutebi ibn Nebate Hatib (vefat: 374) ve Divanu’l Hutebi’l Cem’iyye, İbn Nebate adıyla meşhur ve Hatib’in torunlarından olan Cemaluddin Ebubekr Muhammed (vefat: 768). Luluu’l Bahreyn, s. 100, 127; ez-Zerie ila Tesanifi’ş Şia, 1403, c. 7, s. 183 – 187.
  83. Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 37 – 38; Safeviyye der Arse-i Din, 1379, c. 3, s. 251.
  84. El-Bedru’z Zahir fi Salati’l Cum’ati ve’l Misafir, s. 7.
  85. Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi, 1372, s. 32.
  86. Yezd şehrinin ilk Cuma imamı (vefat: 1084); Muhammed Mukim Yezdi, Mukaddime-i Müderrisi, s. 50; Bu dönemdeki İran’ın büyük şehirlerinin Cuma imamlarının isimleri için; ez-Zerie ila Tesanifi’ş Şia, 1403, c. 2, s. 76 – 88, c. 3, s. 252 – 301, 370 – 371, c. 4, s. 322, c. 6, s. 5, 6, 100, c. 9, s. 785, 1087 – 1088; Salatu’l Cum’a, Rıza Nejad, s. 123 - 145.
  87. “Vezayifi Ruhaniyyet” der Nakşı Ruhaniyet der Nizamı İslami, s. 84.
  88. Örneğin; Keşveri, s. 133.
  89. Şurayı Siyasetgozariyi Eimme-i Cum’a, Suhani der Agaz, s. 2.
  90. Ruzha ve Ruviydadha, c. 2, s. 81 – 229; c. 3, s. 102 – 103, 297.
  91. Muhammed b. İdris-i Şafii, el-Umm, c. 1, s. 192; İbn Kudame, c. 2, s. 173 – 174; Nevevi, el-Mecmu’, c. 4, s. 509.
  92. Safeviyye der Arse-i Din, 1379, c. 3, s. 255.
  93. Elemu’l Huda, 1405 – 1410, c. 3, s. 41; Rafii Kazvini, c. 4, s. 576; Nevevi, el-Mecmu’, c. 4, s. 513; Vesailu’ş Şia, c. 7, s. 312 - 313.
  94. Tovzihu’l Mesail-i Meraci, c. 1, s. 872 - 873.
  95. İbn Attar, s. 89 – 96; İmam Humeyni, c. 1, s. 209; Tovzihu’l Mesaili Meraci, c. 1, s. 879 - 880.
  96. Vesailu’ş Şia, c. 7, s. 344.
  97. Allame Hilli, 1414, c. 4, s. 68 – 69; Hairi, s. 193 - 199.
  98. Sellar Deylemi, s. 77; Vesailu’ş Şia, c. 7, s. 344; Tovzihu’l Mesaili Meraci, c. 1, s. 878 – 879.
  99. Şemsu’l Eimme Sarahsi, c. 2, s. 29 – 30; es-Serair-i İbn İdris, c. 1, s. 291 – 295; Nevevi, Rovzetu’t Talibin, c. 1, s. 573; Hoi, c. 1, s. 187; Tovzihu’l Mesaili Meraci, c. 1, s. 888 - 892.
  100. Biharu’l Envar, c. 86, s. 198.
  101. El-Muknie, Şeyh Mufid, s. 41; Kitabu Bedaiu’s Senai’ fi Tertibi’ş Şerai’, c. 1, s. 269; Cevahiru’l Kelam, c. 11, s. 133 - 134.
  102. Tusi, 1401, c. 3, s. 245; Tusi, 1407 – 1417, c. 1, s. 631 – 632; Tovzihu’l Mesaili Meraci, c. 1, s. 878.
  103. Cevahiru’l Kelam, c. 11, s. 147; el-Fıkhu’l İslami ve Edilletuh, Zuheyli, c. 2, s. 273.

Bibliyografi

  • İbn İdris-i Hilli, Kitabu es-Serairu’l Havi li Tahriri’l Fetavi, Kum 1410 – 1411.
  • İbn Babıveyh, el-Emali, Kum 1417.
  • İbn Babıveyh, el-Mekne’, Kum 1415.
  • İbn Babıveyh, Sevabu’l A’mal ve İkabu’l A’mal, Necef, 1972, Baskı ofset, Kum 1364.
  • İbn Babıveyh, Kitabu Men La Yehzeruhu’l Fakih, baskı; Ali Ekber Gaffari, 1404.
  • İbn Berrac, el-Muhezzeb, Kum 1406.
  • İbn Betute, Rehletu İbn Betute, baskı; Muhammed Abdulmun’im Aryan, Beyrut 1987 / 1407.
  • İbn Tağrıberdi, en-Nucumu’z Zahire fi Muluku Mısır ve Kahire.
  • İbn Cevzi, el-Muntezem fi Tarihi’l Muluki ve’l Umem, baskı; Muhammed Abdulkadir Ata ve Mustafa Abdulkadir Ata, Beyrut 1412 / 1992.
  • İbn Hacer Askalani, Fethu’l Bari Şerhu Sahihu’l Buhari, baskı; Abdulaziz b. Abdullah bin Baz, Beyrut 1418 / 1997.
  • İbn Hanbel, Müsnedi Ahmed b. Hanbel, İstanbul 1402 / 1982.
  • İbn Şebbe Numeyri, Tarihu'l Medineti'l-Münevvere; Ahbaru’l Medineti’n Nebeviyye, baskı; Fehim Muhammed Şeltut, Beyrut 1410 / 1190.
  • İbn Asakir, Tarihu Medinetu Demeşk, baskı; Ali Şiri, Beyrut 1415 – 1421 / 1995 – 2001.
  • İbn Attar, Kitabu Edebu’l Hatib, baskı; Muhammed Süleymani, Beyrut 1996.
  • İbn Fehd-i Hilli, el-Muhezzebu’l Bari’ fi Şerhi’l Muhteseri’n Nafi’, baskı; Mücteba Iraki, Kum 1407 – 1413.
  • İbn Kudame, el-Mugni, baskı ofset, Beyrut 1403 / 1983.
  • İbn Kesir, el-Bidaye ve’n Nihaye, baskı; Ahmed Ebu Mulhim ve diğerleri, Beyrut, c. 4, 1405 / 1985 ve c. 5 ve 6, 1407 / 1987.
  • İbn Mace, Süneni İbn Mace, İstanbul 1401 / 1981.
  • İbn Necim, el-Behru’r Raik Şerhi Kenzu’d Dekaik, Beyrut 1418 / 1997.
  • İbn Nedim, el-Fihrist.
  • Ebu’l Kasım Hoi, Minhacu’s Salihin, Kum 1410.
  • Ebubekir b. Mes’ud Kasani, Kitabu Bedaiu’s Sanai’ fi Tertibi’ş Şerai’, Kuveyte 1409 / 1989.
  • Ahmed Honsari, Camiu’l Medarik fi Şerhi’l Muhteseri’n Nafi’ alaka aleyhi Ali Ekber Gaffari, c. 1, Tahran 1355.
  • Ahmed Mubelliği, “Anasırı Te’sir Gozar der Vucubu Ta’yini Namazı Cum’a der Revişi Ahbariyan”, Hukumeti İslami, yıl 9, sayı 2, yaz 1383.
  • Ahmed b. Ali el-Kalkaşendi, Subhu'l A'şa fî Sınaati'l İnşa, Kahire 1331 – 1338 / 1913 – 1920.
  • Ahmed b. Ali el-Kalkaşendi, Me’seru’l Enafe fi Mealimi’l Hılafe, baskı; Abdussettar Ahmed Ferrac, Kuveyt 1964, baskı ofset, Beyrut 1980.
  • Ahmed b. Ali Neccaşi, Fihristi Esmau Musennifu’ş Şiati’l Müşteher bi Ricali’n Neccaşi, baskı; Musa Şubeyri Zencani, Kum 1407.
  • Ahmed b. Ali Nesai Sünenu’n Nesai bi Şerhi Celaluddin Suyuti ve Haşiyehu Nuruddin b. Abdulhadi Sindi, İstanbul 1401 / 1981.
  • Ahmed b. Muhammed Zurari, Tarihi A’li Zurare, İsfahan.
  • Ahmed b. Muhammed Mukaddesi Erdebili, Mecmeu’l Faide ve’l Burhan fi Şerhi İrşadi’l Ezhan, baskı; Müçteba Iraki, c. 2, Kum 1362.
  • Ahmed b. Muhammed Mehdi Neraki, Mustenedu’ş Şia fi Ahkami’ş Şeria, Kum, c. 6, 1415.
  • Ahmed Rıza Keşveri, Ferzaneğanı Honsar, Kum 1378.
  • El-Movsuatu’l Fıkhiyye, c. 27, Kuveyt: Vezaretu’l Ovkafi ve’l Şuunu’l İslamiyye 1412 / 1992.
  • İmam-ı Çaharum, es-Sahifetu’s Seccadiye, baskı, Muhammed Cevad Hüseyni Celali, Kum 1380.
  • Tovzihu’l Mesaili Meraci: Mutabıkı ba Devazdeh Nefer ez Meraci, derleyen; Muhammed Hasan Beni Haşimi Humeyni, Kum: Defteri İntişaratı İslami 1378.
  • Cafer b. Hasan Muhakkık-ı Hilli, El-Muteber fi Şerhi’l Muhteser, c. 2, Kum 1364.
  • Cafer b. Hasan Muhakkık-ı Hilli, Şeraiu’l İslam fi Mesaili’l Helali ve’l Haram, baskı; Sadık Şirazi, Tahran 1409.
  • Cafer b. Hazer Kaşifu’l Kıta, Keşfu’l Kıta an Mübhemati’ş Şeriati’l Kurra, Kum, 1380.
  • Hürr’ü Anuli, Vesailu’ş Şia.
  • Hasan b. Yusuf Allame Hilli, Tezkiretu’l Fukeha, Kum 1414.
  • Hasan b. Yusuf Allame Hilli, Kitabu Muntehe’l Metleb, Tebriz 1316.
  • Hasan b. Yusuf Allame Hilli, Muhtelefu’ş Şia fi Ahkami’ş Şeria, Kum 1412 – 1420.
  • Hüseyin b. Muhammed Taki Nuri, Müstedreku’l Vesail ve Mustenbitu’l Mesail, Kum 1407 – 1408.
  • Hüseyin Ali Muntezeri, el-Bedru’z Zahir fi Salati’l Cum’ati ve’l Misafir, Takriratı Dersi Ayetullah Burucerdi, Kum 1362.
  • Hamza b. Abdulaziz Selları Deylemi, el-Merasimu’l Aleviyye fi’l Ahkami’n Nebeviyye, baskı; Muhsin Hüseyni Emini, Beyrut 1414 / 1994.
  • Hatibi Bağdadi; Tarihi Bağdat.
  • Resul Caferiyan, Safeviyye der Arse-i Din, Ferhenğ ve Siyaset, Kum 1379.
  • Resul Caferiyan, Namazı Cum’a: Zeminehayi Tarihi ve Agahiyhayi Kitapşinasi, Tahran 1372.
  • Ruhullah Humeyni, İslam İnkılabı Rehberi ve İran İslam Cumhuriyetinin Kurucusu, Tahriru’l Vesile, Beyrut 1407 / 1987.
  • Ruzha ve Ruviydadha, Tehiyye ve Tanzim; Defteri Akidetiyi Siyasiyi Fermandehiyi Muazzamı Kulli Kuva, c. 2, Tahran; Neşri Ramin 1378, c. 3, Tahran: Zühd 1377.
  • Zeynuddin b. Ali Şehidi Sani, er-Rovzetu’l Behiyye fi Şerhi’l Lum’eti’d Demeşkiyye, Muhammed Kelanter, Beyrut 1403 / 1983.
  • Zeynuddin b. Ali Şehidi Sani, Resailu’ş Şehidi’s Sani, Kum 1379 / 1380.
  • Süleyman b. Ahmed Taberani, el-Mucemu’l Kebir, baskı; Hamdi Abdulmecid Selefi, baskı ofset, Beyrut 1404.
  • Şurayı Siyasetgozariyi Eimmei Cum’a Aşinayi ba Teşkilat, Tahran 1382.
  • Abbas Kummi, Kitabu’l Kunye ve’l Elkab, Seyda 1357 – 1358, baskı ofset, Kum.
  • Abdulkerim b. Muhammed Rafii Kazvini, Fethu’l Aziz Şerhu’l Veciz, Beyrut: Daru’l Fikir.
  • Abdunnebi b. Muhammed Taki Kazvini, Tetmimu Emelu’l Amil, baskı; Ahmed Hüseyni, Kum 1407.
  • Osman b. Muhammed Şetta Demyat, İanetu’t Talibin ala Halli Elfazi Fethi’l Muin, Beyrut: Daru İhyau’t Turasu’l Arabi.
  • İzzuddin Rıza Nejad, Salatu’l Cum’a: Dırasetu’n Fıkhiyyetun ve Tarihiyyetun, Kum 1415.
  • Ali Ahmedi Meyanici, Kitabu Mekatibu’r Resul, Tahran, 1363.
  • Ali b. İbrahim Halebi, es-Siretu’l Halebiyye, Beyrut.
  • Ali b. Hüseyin Elemu’l Huda, Resailu’ş Şerifi’l Murtaza, baskı; Mehdi Recai, Kum 1405 – 1410.
  • Ali b. Hüseyin Elemu’l Huda, Mesailu’n Nasıriyyat, Tahran 1417 / 1997.
  • Ali b. Muhammed Maverdi, el-Ahkamu’s Saltanatiyye ve’l Vilayetu’d Diniyye, Bağdat 1409 / 1989.
  • Ali Garevi Tebrizi, et-Tenkihu fi Şerhi’l Urveti’l Vuska, Takriratı dersi Ayetullah Hoi, c. 1, Kum 1418 / 1998.
  • Ali b. Hisamuddin Muttaki, Kenzu’l Ummal fi Süneni’l Ekvali ve’l Ef’al, baskı; Bekri Hayyani ve Saffet Saka, Beyrut 1409 / 1989.
  • Ali b. Hüseyin Muhakkık-ı Kereki, Resailu’l Muhakkıku’l Kereki, baskı; Muhammed Hassun, Risale 3: Risaletu Salatu’l Cum’a, Kum 1409 / 1412.
  • Ali b. Muhammed Ali Tabatabai, Riyazu’l Mesail fi Beyani’l Ahkami bi’d Delail, Beyrut 1412 – 1992 / 1414 – 1993.
  • Ömer Rıza Kehale, Mucemu’l Muellifin, Demeşk 1957 – 1961, baskı ofset, Beyrut.
  • Kazım Cabiri, Salatu’l Cum’a: Tarihiyyen ve Fıkhiyyen, Kum 1376.
  • Kamili İbn Esir; En-Nihaye.
  • Malik b. Enes, el-Muvatta, İstanbul 1401 / 1981.
  • Muhammed Eşref b. Emir Azim Abadi, Ovnu’l Ma’bud: Şerhi Süneni Ebi Davud, baskı; Abdurrahman Muhammed Osmani, Beyrut 1421 / 2001.
  • Muhammed Bakır b. Muhammed Taki Meclisi, Biharu’l Envar.
  • Muhammed Bek Ferid, Tarihu’d Devletu’l Osmaniyye, baskı; İhsan Hakkı, Beyrut 1408 / 1988.
  • Muhammed Şevkani, Neylu’l Evtar: Şerhu Muntekiyu’l Ahbar min Ehadisi Seyyidu’l Ahbar, Mısır: Şirke ve Mektebe ve Metbeahu Mustafa el-Babi el-Halebi.
  • Muhammed Mukim b. Muhammed Ali Yezdi, el-Huccetu fi Vucubi Salati’l Cum’ati fi Zamani’l Gıybe, baskı; Cevad Müderrisi.
  • Muhammed Yezdi, “Vezayifi Ruhaniyet” der Nakşi Ruhaniyet der Nizamı İslami, Tahran, Şurayı Siyasetgozariyi Eimmei Cum’a 1375.
  • Muhammed Bakır Mahmud, Nehcu’s Saade fi Müstedreki Nehcü’l Belağa, Beyrut, c. 1.
  • Muhammed b. Ahmed Desuki, Haşiyetu’d Desuki ale’l Şerhi’l Kebir, Beyrut, Daru İhyau’l Kutubu’l Arabiyye.
  • Muhammed b. Ahmed Şemsu’l Eimme Sarahsi, Kitabu’l Mebsut, Kahire 1324 – 1331, baskı ofset, İstanbul 1403 / 1983.
  • Muhammed b. İdris-i Şafii, el-Umm, baskı; Muhammed Zuhri Neccar, Beyrut.
  • Muhammed b. İsmail Buhari, Sahihu’l Buhari, baskı; Muhammed Zihni Efendi, İstanbul 1401 / 1981.
  • Muhammed b. Hasan Tusi, el-Fihrist, baskı; Muhammed Sadık A’li Bahru’l Ulum, Necef 1380.
  • Muhammed b. Hasan Tusi, el-Mebsut fi Fıkhı’l İmamiyye, c. 1, baskı; Muhammed Taki Keşfi, Tahran 1387.
  • Muhammed b. Hasan Tusi, en-Nihaye fi Mücerredi’l Fıkhi ve’l Fetavi, Beyrut 1400 / 1980.
  • Muhammed b. Hasan Tusi, Tehzibu’l Ahkam, baskı; Hasan Musevi Horsan, Beyrut 1404 / 1981.
  • Muhammed b. Hasan Tusi, Kitabu’l Hılaf, Kum 1407 / 1417.
  • Muhammed b. Hasan Fazıl Hindi, Keşfu’l Lisam, Tahran 1271 / 1274, baskı ofset Kum 1405.
  • Muhammed b. Şah Murtaza Feyz Kaşani, eş-Şahabu’s Sakıb fi Vucubi Salatu’l Cum’ati’l Ayni, Kum 1401.
  • Muhammed b. Şah Murtaza Feyz Kaşani, Kitabu’l Vafi, baskı; Ziyauddin Allame İsfahani, İsfahan 1365 / 1374.
  • Muhammed b. Abdurrahman Mubarekfovri, Tuhfetu’ş Ahuzi bişerhi Camiu’t Tirmizi, Beyrut 1410 / 1990.
  • Muhammed b. Ali Musevi Amuli, Medariku’l Ahkam fi Şerhi Şeraiu’ş İslam, Kum 1410.
  • Muhammed b. Muhammed Mufid, el-Mugnie, Kum 1410.
  • Muhammed b. Mekki Şehidi Evvel, el-Beyan, baskı; Muhammed Hassun, Kum 1412.
  • Muhammed b. Mekki Şehidi Evvel, ed-Durusu’ş Şer’iyye fi Fıkhı’l İmamiyye, Kum 1412 / 1414.
  • Muhammed b. Mekki Şehidi Evvel, Zikru’ş Şia fi Ahkami’ş Şeria, Kum 1419.
  • Muhammed b. Mekki Şehidi Evvel, Gayetu’l Murad fi Şerhi Nuketi’l İrşad, Kum 1414, 1421.
  • Muhammed Taki Danişpejuh, Fihrist, Kitabhane-i Merkeziyi Danişgahı Tahran, c. 14, Tahran 1340.
  • Muhammed Taki b. Maksud Ali Meclisi, Levamiu Sahibkarani el-Müştehir bi Şerhi’l Fakih, c. 4, Kum 1374.
  • Muhammed Cevad b. Muhammed Hüseyni Amuli, Miftahu’l Kerame fi Şerhi’l Kavaidi’l Allame, baskı ofset, Kum: Müessesetu A’lu’l Beyt.
  • Muhammed Hasan b. Bakır Necefi, Cevahiru’l Kelam fi Şerhi Şeraiu’l İslam, c. 11, baskı; Abbas Kuçani, Beyrut 1981.
  • Muhammed Muhsin Ağabozork Tahrani, Tabakatu E’lamu’ş Şia: Nebkau’l Beşer fi’l Karni’r Rabi’ Aşer, Meşhed 1404.
  • Mahmud Latifi, “İbadeti berter ve Esrarı an” Hukumeti İslami, yıl 9, sayı 2.
  • Murtaza Hairi, Salatu’l Cum’a, Kum 1409.
  • Mes’udi, Murucu’z Zeheb, Beyrut.
  • Mensur b. Yunus Behveti Hanbeli, Keşşafu’l Kına’ an Metni’l İkna’, baskı; Muhammed Hasan Şafii, Beyrut 1418 / 1998.
  • Nasır Hosro, Sefernamei Nasır Hosro Alevi, Berlin, 1341.
  • Numan b. Muhammed Gazi Numan, Deaimu’l İslam ve Zikru’l Helali ve’l Haram, baskı; Arif Tamir, Beyrut 1416 / 1995.
  • Vehbi Mustafa Zuheyli, el-Fıkhu’l İslami ve Edilletuh, Demeşk 1404 / 1984.
  • Yakut Himevi.
  • Yahya b. Şeref Nevevi, el-Mecmu’: Şerhu’l Muhezzeb, Beyrut: Daru’l Fikir.
  • Yahya b. Şeref Nevevi, Rovzetu’t Talibin ve Umdetu’l Muftin, baskı; Adil Ahmed Abdulmovcud ve Ali Muhammed Muavviz, Beyrut.
  • Yusuf b. Ahmed Behrani, Luluu’l Bahreyn, baskı; Muhammed Sadık Bahru’l Ulum, Kum.

Dış Bağlantılar